Büyük Engizisyoncu - Fyodor Mihayloviç Dostoyevski
Hz. İsa'nın İspanyol Engizisyonu döneminde dünyaya geri dönüp esir alınışını canlı bir imgelemle hayal eden ve Karamazov Kardeşler'de hikâye edilen bu mesel; inanç, acı, insan doğası ve özgür iradeye dair hem derinlikli hem de incelikli bir keşif yolculuğu.
Tarih boyunca bazı kitaplar dünyayı değiştirdi. Bununla kalmayıp; bizleri ve birbirimizi görme biçimimizi etkiledi. O kitaplar ki tartışmalara, muhalif fikirlere, savaş ve devrimlere esin kaynağı oldular. Aydınlattılar, harekete geçirdiler, kışkırttılar, teselli ettiler. Yaşamımızı zenginleştirdiler ve bizleri ayrı ayrı kendi yaşamlarımızı sorgulamaya yönelttiler.
Büyük Engizisyoncu, Fyodor Mihayloviç Dostoyevski, Kafka Kitap, Tanıtım Bülteninden
Şimdi dinle.
Olay on altıncı yüzyılda geçiyor. O sıralar -okuldan da bilirsin ya- şairler göktekileri yeryüzüne indirerek şiirlerine kahraman yapmayı adet edinmişlerdi. Dante bir yana, Fransa'da mahkeme katipleri, manastırlarda rahipler Meryem Ana'yı, melekleri, ermişleri, İsa'yı, hatta Tanrıyı temsillerinde sahneye çıkarmaya başlamışlardı. Pek safça şeylerdi bunlar. Victor Hugo'nun Notre Dame'ın Kamburu'nda, Xl. Louis döneminde, Paris'te, veliahdın doğumu dolayısıyla belediye salonunda halka parasız olarak, Le bon jugement de la tres sainte et gracieuse Vierge Marie (20) adında tam ahlakî bir temsil verilir. Bakire Meryem sahnede görünür, bon jugement'ını kendisi söyler. Bizde Moskova'da, Petro öncesi devirde, bazen buna benzer, Tevrat'tan alınma, dram şeklinde temsiller yazılırdı. Bu çeşit temsillerden başka ülkenin her yanına pek çok şiir ve hikaye yayılmıştı. Yazarlar, gerek gördükçe ermişlerle melekleri ve bütün gök alemini konu olarak alıyorlardı. Manastırlarımızda bu çeşit mensur şiirlerin başka dillerden çevrilenleri olduğu gibi, yenileri de yazılıyordu. Üstelik bunlar Tatar istilası sırasında yapılıyordu! "Meryem Ana'nın Cehennemİ Dolaşması" manastır işi şiirlerin Yunancadan alınma örneklerinden biri. Bu ufak mensur şiirde cüretten yana Dante'den geri kalmayan sahnelere rastlanır. Meryem Ana cehenneme iner, Baş meleklerden Mihail onu cezalarını çekenlerin arasında gezdirir. Kutsal Bakire günahkarlara çektirileni bir bir görür. Orada ilginç bir durumla karşılaşır: Birtakım günahkarlar alevli göle dalıp çıkmaktadır. Dalıp bir dakika görünmeyenler "Tanrı'nın unuttuklarıdır... " Ne derin, ne güçlü sözler! Bunları görüp dehşet içinde gözyaşlarına boğulan Tanrısal Ana, Ulu Tanrı'nın tahtı önünde diz çöker, cehennemde gördüğü bütün günahkarları bağışlamasını diler. Ta nn ile arasında geçen konuşma da pek ilginçtir. Yalvarıp yakardığı Tanrı, Kutsal Oğlunun ellerinde ve ayaklarındaki çarmıha çivilendiği zamandan kalma izleri gösterir: "O'nun katillerini nasıl bağışlarım? " O zaman Meryem Ana, bütün ermişlere, çilekeşlere, melek ve Baş meleklere hep birlikte Tanrının ayaklarına kapanarak bütün günahkarların kurtuluşu için yalvarmalarını söyler. Şiir şöyle bitiyor: Tanrı, bu yakarmaya karşılık her yıl Kutsal Cuma ile Kutsal Üçlü yortusu (21) arasındaki zamanda günahkarların işkencesine ara vermeye razı olur. Cehennemdeki günahkarlar "Kararın haklı, Ulu Tanrı! " diye şükrederler. Benim şiir de o zamanlar çıksaydı buna benzer bir şey olurdu. Benimkinde de sahnede O'nu görüyoruz; ama konuşmuyor, bir görünüp geçiyor. Yeniden hükümdarlığı ele almak için verdiği sözün üstünden on beş yüzyıl geçti. On beş yüzyıl önce kitaplarda "Yakında geleceğim ... " (22) sözleri geçiyordu. Öte yandan, "Geleceği günü ve saati göklerdeki Babadan başka, hatta Oğul bile bilemez" diye yazılıydı. Ama insanlar gene de eski imanları, eski, içten duygulanmalarıyla O'nu bekliyorlar. Hatta daha büyük bir imanla, çünkü on beş yüzyıldır gökten gelen işaretler de kesildi.
"Gökten işaret gelmez,
Kalbin dediğine inan!" (23)
Ancak kalbin dediğine İnanmak!.. Doğrusu o zamanlar pek çok mucize olurdu, azizler şifa dağıtmakta birbiriyle yarışırdı. Bazı olmuş hikayelerde Gökler Tanrıçasının (24) onları ziyarete geldiği de yazılıydı. Ama tekin durmayan kör şeytan insanları dürterek mucizelerin gerçekliğine karşı şüpheler uyandırmaya başladı. Tam o sırada Kuzeyde, Almanya'da, yeni, korkunç, aykırı bir din türedi.
"Meşale gibi kocaman bir yıldız kaynaklara düştü, sular acıdı..." (25) Doğru dinden ayrılan bu yolun esasında, Tanrı'ya küfür sayılan mucizeye inanmazlık vardı, öte yandan gerçekten insanların imanı bir kat daha güçlenmişti. İnsanların gözyaşları eskisi gibi Tanrıya ulaşıyor, kullar eskisi gibi O'nu sayıyor, umut bağlıyorlardı, önceleri olduğu gibi, özlem duyuyorlardı ona ... İnsanlar yüzyıllardan beri imanla, ateşle, "Bizi görün, ne olur büyük Tanrı!" diye yalvarırken, O da sonsuz merhametiyle yalvaran kullarının dileğini yerine getirerek yeryüzüne inmeyi yüzyıllar boyunca istedi. Bu arada bazen indiği; iyi, doğru kimseleri, çilekeşleri, kutsal kişileri ziyaret ettiği oldu; hayatlarıyla ilgili yazılarda bunun sözü geçiyor. Sözlerine bütün kalbiyle inanan Tütçev'in (26) dediği gibi,
"Çarmıhın yükü altında ezilen
Köle kılığında Gökler Kralı
Ana toprağımızı kutsayarak
Baştan başa dolaştı."
Bunun kesinlikle doğru olduğuna inanıyorum. Böylece, bir an için bile olsa ıstıraplı, kederli, günahlara batmış, ama yine de çocukça bir sevgi ile O'na bağlanan insanlara görünmek istedi ... Eserimde olay İspanya'da, Sevilla'da engizisyonun en kızışmış zamanında, ülkede Tanrı adına her gün ateşler yakılarak,
"Muhteşem bir auto da fe ile (27)Hain kafirler yakılırken."
geçiyor. Tabii O'nun bu seferki gelişi, söz verdiği şekilde, dünyanın sonu yaklaşırken, göğün bütün görkemliliği içinde "Doğudan Batıya kadar ışıldayan bir şimşek" halinde ani gelişi gibi değildi, hayır. O, bir an için olsun, şafakları alevlere bürünmüş bir ülkede evlatlarını görmek istiyordu. On beş yüzyıl önce yaptığı gibi, içi sonsuz merhametle dolu, bir daha aralarında dolaşmayı, yanlarında olmayı istiyordu. Güney şehrinin sıcak sokaklarından geçiyor. Henüz bir gün önce Büyük Engizisyoncunun kralla saray halkı, şövalyeler, kardinaller, saray dilberleri ve bütün Sevilla halkı huzurunda "muhteşem bir auto da fe" de, ad majorem gloriam Dei (28) yüze yakın din sapığını yaktığı şehirdi bu... Sessizce, belirsizce girdiği halde, ne garip, herkes tanıyor O'nu. Bu kısım, yani neden tanındığını anlatan kısım, şiirin en güzel yeri olabilirdi. Halk, önüne geçilmez bir kuvvetle O'na doğru akıp çevresini sarıyor, peşinden gidiyor. Aralarından sakin, sonsuz merhamet dolu bir gülümsemeyle, kalbi sevgi, gözleri aydınlık, Bilgi ve Kudret nuru dolu olarak geçiyor; ilerledikçe insan kalplerinde sevgi yankıları uyandırıyor. Halka doğru ellerini uzatarak kutsuyor onları. O sırada, O'na, hatta sadece elbisesine dokunanlara şifalı bir kuvvet saçıyor. Kalabalık içinde küçük yaştan beri kör olan bir ihtiyar, "Rabbim, bana şifa ver ki Seni görebileyim! " diye yalvarıyor. O anda gözlerindeki perde kalkıyor, kör adam O'nu görmeye başlıyor. Halk ağlayarak O'nun bastığı toprağı öpüyor, çocuklar önüne çiçek atıyor, "Hosanna!" (29) diye bağırıyorlar. Hepsi "O'dur, O; O'ndan başkası olamaz!" diye tekrarlıyorlar. Sevilla başkilisesinin avlusuna girdiği zaman bir aile, ağlaşarak kiliseye açık beyaz bir tabut getiriyor: İçinde şehir büyüklerinden birinin biricik kızı yatıyor; yavrunun ölüsü çiçeklerle süslenmiş. Kalabalıktan birisi, ölünün ağlayan annesine, "O, çocuğunu diriltir! " diye bağırıyor. Tabutu karşılamaya çıkan kilise papazı şaşkınlıkla etrafa bakıp kaşlarını çatıyor. Birdenbire ölü çocuğun annesinin çığlığı duyuluyor; kadın O'nun ayaklarına kapanarak ellerini uzatıyor, "Gerçekten sen, O'ysan, evladımı dirilt! " diye yalvarıyor. Kafile duruyor, küçük tabutu avluda, O'nun ayaklarının dibine bırakıyorlar. Merhamet dolu bakışını ölüye çevirerek, yavaş yavaş, "Talita kumi," diyor, küçük kız diriliyor. Tabutunda doğrulup gülümseyerek, hayretle etrafındakileri süzüyor. Tabutuna konulan beyaz gül demeti hala elinde. Halk şaşkına dönüyor, çığlıklar, hıçkırmalar duyuluyor. Tam o anda şehir meydanından Büyük Engizisyoncu Kardinal geçiyor. Doksanlık, ama dimdik yürüyen, uzun boylu bir adam bu. Kurumuş yüzünde çukura batık gözleri hala kor gibi yanıyor. O gün sırtında, bir gün önce Roma dini düşmanları yakılırken giydiği göz alıcı kardinal elbisesi yok; hayır, Büyük Engizisyoncu o anda eski, kaba bir rahip cüppesine bürünmüş. Kardİnalin az gerisinden yardakçıları, köleleri ve "kutsal" muhafızları geliyorlar. Büyük engizisyoncu, kalabalığın önünde durarak olanları uzaktan seyrediyor. Her şeyi görmüştür zaten. Tabutu O'nun ayakları dibine koyduklarını, kızın dirildiğini, hepsini gördü. Kardinalin gür, kırçıl kaşları çatılıyor, bakışı kötü kötü parlamaya başlıyor. Bir el işaretiyle muhafızlara O'nu yakalamalarını emrediyor, ihtiyarın sözü o kadar geçiyor ve halk o derece uysal, sessizce boyun eğmeye alışık ki, hepsi muhafızların önünde açılıyor. Muhafızlar ortalığı kaplayan derin sessizlik içinde O'nu yakalayıp götürüyorlar. Daha sonra halk ihtiyar engizisyoncunun önünde yerlere kadar eğiliyor; o, kalabalığı sessizce kutsadıktan sonra yoluna devam ediyor. Muhafızlar, mahpusu engizisyon mahkemesinin bulunduğu eski binadaki kemerli, dar, karanlık hapishaneye götürüp kapatıyorlar. Gün batıyor; onun yerini koyu, sıcak ve "cansız" bir Sevilla gecesi alıyor. Her yanı "defne ve limon kokusu" sarıyor. Zifiri karanlığın ortasında ansızın hapishanesin demir kapısı aralanıyor, ihtiyar Büyük Engizisyoncu elindeki meşaleyle ağır adımlarla hapishaneye giriyor. Yanında başkası yok; kapı adamın ardından hemen kapanıyor. Eşikte durarak bir iki dakika mahpusun yüzünü dikkatle süzüyor. Sonra ağır ağır yaklaşıp meşaleyi masaya koyuyor.
"Demek sensin! Sensin, öyle mi? " diyor. Karşılık almayınca aceleyle, "Cevap versene, bir şey söyle! " diye ekliyor. "Ama ne söyleyebilirsin, söyleyeceklerini çok iyi biliyorum. Zaten bundan önce söylediklerine başka bir şey katmaya hakkın yok. Neden bize engel olmak istiyorsun? Bize engel olmak için geldiğini kendin de biliyorsun. Ama yarın ne olacağını biliyor musun? Senin kim olduğunu bilmiyor, bilmek de istemiyorum. O musun, yoksa sadece O'nun benzeri misin? Kim olursan ol, hemen yarın hüküm giydirip en azılı zındık olmak suçuyla yakacağım seni. Bugün ayaklarını öpen halk, yarın bir göz işaretimle atılacağın ateşe odun taşımaya koşacak, bunu biliyor musun? .. Gerçekten O musun?.. " Bakışını mahpustan ayırmadan derin düşünceye dalıyor. Sonra gözlerini O'ndan ayırmadan, "Evet, belki sen de biliyorsun bunları," diye ekliyor.
O zamana kadar sessizce dinleyen Alyoşa, gülümsedi.
- Doğrusu pek anlayamıyorum ivan, nedir bu? Dört başı mamur bir hayal mi, ihtiyarın bir yanlışı mı, yoksa akla gelmez bir qui pro quo (30) mu?
İvan, güldü:
- Sonuncusunu kabul et öyleyse... Mademki zamanın gerçekliği seni bir nebzecik hayale dayanamayacak kadar şımartmış, qui pro quo'dan yanaysan, öyle olsun.
Tekrar gülerek devam etti:
- Ama ihtiyar doksanında olduğu için saplandığı fikirle çoktandır aklını bozmuş olabilirdi. Mahpusun dış görünüşü onu etkileyebilirdi. Hem bunlar, bir ayağı çukurda, bir gün önce yüz dinsizi yakmanın heyecanı içinde bir ihtiyarın hezeyanı da olabilirdi. Ama bize göre qui pro quo ve sınırsız hayalcilik aynı şey, değil mi? Asıl amacımız ihtiyara konuşma olanağı sağlamaktır. Herif tam doksan yıldır içinde taşıdıklarını en sonunda açığa vurma fırsatı buluyor!
- Mahpus hep susuyor mu, sadece yüzüne bakıp ses çıkarmıyor mu?
İvan yine güldü:
- Evet. Zaten ihtiyar O'na önce söylediklerine başka şey katmaya hakkı olmadığını bildirmişti. Bence, Roma Katolikliğinin temellerinden biri budur. Yani, "Sen her şeyi Babana devrettin, artık her şey O'nundur. İstersen yeryüzüne bir daha hiç gelme ya da belirli bir süre için de olsa işlerimizi karıştırma ... "Cizvitlerin yazıları, sözleri hep bu anlama gelir.
Din bilginlerinin kitaplarında da buna benzer şeyler okumuştum. İşte bizim ihtiyar engizisyoncu da O'na, "Buraya geldiğin alemin sırlarından birini olsun bize açıklayabilir misin?" diye hem soruyor, hem O'nun yerine karşılık veriyor:
"Hayır, bunu yapmaya hakkın yok, çünkü bu seferki açıklaman ilk gelişinde söylediklerine katılacak, bununla yeryüzünde bütün gücünle savunduğun insan özgürlüğü tehlikeye düşecek. Söylediğin her yeni şey özgürlüğe indirilmiş yeni bir darbe olacak, oysa daha bin beş yüz yıl önce insanların inanç özgürlüğü Senin için her şeyin üstündeydi. "Sizleri özgürlüğe kavuşturmak isterdim,' diyen Sen değil miydin?"
İhtiyar dalgın bir gülümsemeyle, "Şimdi gördün bu özgür insanları," diye ekledi. Sonra sert bakışını mahpusun yüzüne dikerek devam etti: "Evet, yaptığımız iş bize pahalıya mal oldu, ama Senin adını kullanarak sonunu getirdik. On beş yüzyıldır bu özgürlükle savaştık durduk, ama bitti artık, kökünden hallettik. Buna inanmıyor musun? Bana sakin sakin bakıyor, kızınayı bile küçüklük sayıyorsun. Ama şunu bil ki, insanlar özgür olduklarına şimdi her zamankinden çok daha emindirler; oysa özendikleri özgürlüğü kendi elleriyle bize teslim ediyorlar. Bizim eserimiz bu. Sen bunu, böyle bir özgürlüğü istemiyordun, değil mi?"
Alyoşa, sözünü keserek,
- Yine anlamadım, dedi. İhtiyar alay mı, şaka mı ediyor?
- Asla. Tam tersine, özgürlüğe üstün gelmesini, bunu insanların mutluluğu uğruna yapmış olmasını, hem kendisi, hem de yalanları için onurlu bir görev sayıyor. "Çünkü," diyor, "ancak şimdi (tabii engizisyonu kastederek) ilk kez insan mutluluğunu düşünmek mümkün oldu. İnsanlar isyancıydı; isyancılar mutlu olabilirler mi?.. Seni uyarmaya çalıştılar; uyarma, öğüt eksik değildi, ama dinlemedin, insanları mutluluğa götüren biricik yolu teptin. Bereket, ayrılırken her şeyi bize bıraktın, bağlayıp çözmek hakkını bize bırakmaya söz verdin, bu hakkı geri almayı düşünemezsin artık, öyleyse ne diye bize engel olmaya geldin?"
- "Uyarma, öğüt eksik değildi" ne demek? diye sordu Alyoşa.
- İhtiyarın söylediklerinin en önemli yeri bu işte. İhtiyar şöyle devam ediyor: "Korkunç, akıllı bir Ruh, yok etmeye ve yok olmaya kadir bir Ruh çölde seninle konuşmuş. (31) Kitaplarımıza göre, Seni doğru yoldan çıkarmaya çalışmış. Aslı var mı bunun? Kabul etmediğİn ve Kitapların 'doğru yoldan çıkarma' diye adlandırdığı o üç sorudan daha özlü ne olabilir? Aslında dünyayı kökünden sarsacak, gerçek mucize o gün, o üç kandırıcı sorunun sorulduğu gün olmuştu. Mucize, bu soruların ortaya atılmasındaydı! Sadece bir deneme, bir varsayım olarak korkunç Ruhun sorduğu üç sorunun Kitabımızda tamamen silindiğini, bunları yeniden Kitaplara yazdırmak için tekrar çalışmak, hazırlıklar yapmak gerektiğini düşünelim ki, bu iş için dünyanın en akıllı, olgun insanlarıyla devlet ve kilise büyükleri, bilginler, filozoflar, şairler birleşmiştir. Onlara verilen mesele de şu: Düşünüp üç soru bulun. Ama öyle sorular ki üç kelimeyle, üç cümleyle dünyanın ve insanların bütün geleceği ifade edilebilsin. Yeryüzünde zeka, akıl diye bildiğimiz ne varsa birleşerek kudretli Ruhun Sana çölde sorduğu üç soruya güç ve derinlik bakımından benzer bir şey sorabileceklerini düşünebilir misin? Yalnız bu soruların ortaya atılmasındaki mucize, karşısında geçici değil, ölümsüz, mutlak bir zeka bulunduğunu gösteriyor. İnsanlık bir bütün halinde derlenerek bütün geleceği topu topu üç soruya sığdırılıyor. Bu sorular insan yaratılışının çözümlenmemiş ve tarihleşmiş çelişmelerinin üç şeklidir. Daha önce bunu anlamak mümkün değildi, geleceğimiz karanlıktı; ama şimdi, üzerinden on beş yüzyıl geçince görüyoruz ki bu üç soruda her şey o kadar önceden kararlaştırılmış, söylenmiş ve yerine gelmiş ki buna ne bir şey katılabilir, ne de eksiltilebilir. Kimin haklı olduğuna karar yermek Sana düşer: Sen mi, Sana sorular soran mı?.. Birinci soruyu hatırla. Tam değilse bile, anlamı aşağı yukarı şöyleydi: 'İnsanlar alemine gitmek istiyorsun ve eli boş gidiyorsun. Onlar basitlikleri ve doğuştan gelme savruklukları yüzünden bunu kavrayamayacak, hatta korkacaklar verdiğin sözden ... Çünkü insanoğlunun, insan toplumunun ezelden beri, özgürlükten çok yadırgadığı şey olmamıştır! Şu çıplak, kızgın çöl taşlarını görüyor musun? Onları ekmek yap, insanlar minnetle, uysal bir sürü halinde hem peşinden koşacak, hem nimetlerini geri alırsın diye korkudan titreyeceklerdir.' Ama Sen insanları özgürlükten yoksun etmek istemedin, bu teklifi geri çevirdin; ekmek pahasına satın alınan itaatin değersiz olduğunu düşündün. 'Yalnız ekmekle yaşanmaz' diye karşılık verdin. Ama bir gün Toprak Ruhu, ölümlü dünyanın, yeryüzünün ekmeği sebebiyle Senin üstüne yürüyecek, dövüşüp Seni yenecektir. İnsanlar da, 'Bu hayvanın benzeri yok, bize gökten, ateş indirdi!' diye bağırıp onun peşinden koşacaklar; biliyor musun bunu? Yüzyıllar geçecek, insanlar akıl ve bilim ağzıyla suçu ve tabii günahı da bir yana koyarak ayakta kalanın yalnız açlık olduğunu haykıracaklar; bunu da biliyor musun? Sana karşı isyan bayrağı çekip tapınağını yıkanlar o bayrağa, 'Karınlarımızı doyur, sonra bizden erdem iste!' diye yazacaklar. Tapınağının yerini yeni bir yapı, korkunç yeni bir Babil Kulesi alacak. Hoş o da öteki gibi yarıda kalacak, ama yeni kulenin yapılmasına meydan vermemek Senin elindeydi; hiç değilse insanlığı bin yıl uğraşıp didindikten sonra insanları bin yıllık ıstıraptan kurtarabilirdin. Çünkü kuleyle bin yıl uğraşıp didindikten sonra insanlar nasıl olsa bize gelecekler. Bizi gene yeraltı mağaralarımızda bulacaklar (çünkü tekrar tekrar baskı ve eziyet göreceğiz). Bizi bulunca, "Doyurun bizi," diye yalvaracaklar. "Bize gökten ateş indirmeyi vaat edenler sözlerini tutmadılar." O zaman kulenin yapısını biz tamamlayacağız. Çünkü ancak onları doyuran yapacak bunu. Bu işi biz, hem Senin adını yalandan kullanarak yapacağız. Biz olmasak bunlar kendilerini asla, asla doyuramazlar! İnsanlar özgür kaldıkça dünyanın bütün bilgileri ekmek sağlamaz onlara. Sonunda özgürlüğü ayaklarımızın dibine sererek, "Köleliğe razıyız, tek doyurun bizi!" diyecekler, özgürlükle doyasıya dünya nimetinin bir arada olamayacağını anlayacaklar ve bunu aralarında paylaşmaya asla yanaşmayacaklar. Ondan başka ahlaksız, değersiz, isyancı oldukları için asla özgür olamayacaklarına kanaat getirecekler. Sen onlara gökteki nimeti vaat etmişsin, ama tekrar söylüyorum, zayıf, içi daima bozuk, ezelden soyluluktan yoksun insanoğulları gökteki nimetleri yeryüzündekine üstün tutar mı hiç? Binlerce, on binlerce kişi göğün ekmeği uğruna Senin ardından gitse bile, ölümlü dünyanın nimetlerinden geçemeyen milyonlarca, milyonlarca insan ne olacak? Yoksa Sence, ancak büyük, güçlü olan on binlerin değeri var da, denizde kum misali çok aciz, ama gene de Seni sevenleri, ötekilere malzeme olarak mı bırakırsın? Yo, biz zayıf ve acizlerin değerini biliriz! Kusurlu, isyancıdırlar, ama sonunda onlar da yola gelir. Bize hayran olacaklar, başlarına geçip onları ürküten özgürlükten kurtarmaya razı olduğumuz için bize Tanrı gözüyle bakacaklardır; özgür kalmaktan bu derece korkar bunlar! Biz de Senin sözünle, Senin adına hüküm sürdüğümüzü söyleyeceğiz. Yani tekrar aldatacağız onları, çünkü Seni bir daha yanımıza yaklaştırmayacağız. Yalan söylemek zorunda olduğumuz için ıstırap duyacağız. İşte Sana çölde sorulan birinci sorunun anlamı ve her şey üstün tuttuğun özgürlük uğruna çiğnediğin şey buydu. Oysa bu soruda dünyanın en büyük sırrı gizliydi. Yeryüzü nimetlerini kabul etmekle gerek tek tek, gerekse toplu olarak bütün insanların ezeli bir derdini halletmiş olurdun. Başı boş kaldıkça hemen tapınacağı bir Tanrı bulmak insanoğlunun en büyük kaygısıdır. Ama önünde dize gelecekleri tanrının değerinin su katılmadık cinsten olmasını da muhakkak isterler, tanrının büyüklüğünü herkes kabul etmiş olmalı... Çünkü bu zavallı yaratıkların tasası yalnız senin benim için tapınacağımız bir varlık bulmak değil, herkesin ve ille hep birlikte, imanla baş tacı edecekleri birini bulmaktır. İşte bu ortaklaşa tapınma ihtiyacı hem tek tek, hem toplu olarak bütün insanların ta ilk yüzyıllardan beri başlıca ıstırap konusu olmuştur. Toplu tapınma yüzünden birbirlerinin kanına girerlerdi. Kendilerine birtakım tanrılar icat ederler, birbirlerine, 'Tanrılarınızdan vazgeçin, bizimkileri kabul edin; yoksa sizi de, Tanrılarınızı da yok ederiz!' diye haber salarlardı. Bu kıyamete kadar böylece sürüp gidecektir. Dünyadaki tanrıları tüketince, bu sefer de putlara tapınmaya başlayacaklardır. İnsan doğasının bu temel sırrını biliyordun, bilmemen mümkün değildi, ama insanların Sana kayıtsız şartsız tapınmasını sağlayacak biricik gerçeği bu dünyanın nimetlerini temsil eden bayrağı, göklerin ekmeği uğruna reddettin. Daha sonra yaptıkların da caba ... Bunlar da hep özgürlük uğrunaydı. Dedim ya sana, zavallı bir yaratık olan insanoğlunun baş derdi, kendilerine doğuştan bağışlanan özgürlükten sıyrılıp bunu bir an önce başkalarına devredebilmektir. Özgürlüklerini, vicdanlarını huzura kavuşturana pekala teslim edebilirler. Ekmek Senin elinde emin bir zafer bayrağı olurdu, vereceğin ekmek uğruna insanlar önünde eğilirdi. Gerçekten, ekmek kaygısından daha önemli bir dava düşünülemez. Yalnız bir başkası ekmek verdiğin kişinin vicdanını çelerse, o zaman bu kimse uzattığın ekmeğe sırt çevirip vicdanını çelenin peşinden gidecektir; bunda Sen haklıydın. Zira, insanların var olmasının sırrı yalnız yaşamakta değil, yaşamalarının nedenindendir. Ne için yaşadığını kesin olarak bilmeden insan yaşamayı kabul etmez, hatta dünya nimetlerine boğulsa bile kendini yok etme yoluna gider. Bu böyleyken ne oldu: Sen insanların özgürlüklerini ellerinden alacak yerde bunu daha da artırdın. İnsanların iyiyle kötüyü diledikleri gibi seçme hakkına pek değer vermediklerini; rahatı, hatta ölümü yeğlediklerini unuttun mu? İnsan için vicdan özgürlüğü kadar çekici, ama o kadar da azap verici şey yoktur. Oysa Sen vicdan huzuruna güvenilir bir temel sağlayacak yerde, en olmayacak, kararsız, karanlık, insan gücünün üstünde birtakım şeyler peşine düştün. Bununla insanları sevmezmiş gibi hareket ettin. Hem de kim yaptı bunu; hayatını onların yoluna vermek için dünyaya gelen Sen! İnsan özgürlüğünü ele geçirecek yerde artırdın, insanların iç alemine sonsuzluğa kadar sürecek çeşitli acılar kattın. Hiçbir baskının etkisinde kalmamış insan sevgisini arzuluyordun. Seni içten severek çekici gücüne bağlanarak, kendiliklerinden, peşinden gelmelerini istedin. Eski, sert yasalardan insan artık özgürlükle, gözlerinde yalnız Senin hayalinle kendi başına karar verecekti. Fakat seçme özgürlüğü gibi ağır bir yük altında ezilenlerin, Senin hayalini de, verdiğin gerçeği de iteleyip, hatta Seni bile inkara varacaklarını düşünmedin mi hiç? Sonunda gerçeğin Sende olmadığını söyleyeceklerdir; böyle olmasa çeşitli kaygılar ve çözümsüz sorunlar bırakarak onların endişelenip üzülmelerine sebep olmazdın. Böylece Sen kendin krallığının temelini sarstın, bunda hiç kimseye suç bulma. Oysa Sana teklif edilen bu muydu? Sana başkaldıran güçsüz isyancıların vicdanlarını, hem de kendi mutlulukları için ebediyen bağlayan, etki altında tutan üç güç var: Mucize, sır ve otorite. Sen üçünü de teptin. Korkunç muzır akıl Ruhu Seni tapınağın kulesine çıkarıp, gerçek Tanrı Oğlu olup olmadığını öğrenmek istersen, 'Kendini aşağı at,' diyordu. 'Zira, Kitaplarda, meleklerin O'nun yere düşmesine vakit bırakmadan kollarına alarak göğe çıkaracakları yazılıdır. Böylece Tanrı Oğlu olup olmadığını öğrenir ve Tanrı Babana olan inancını ispat edersin.' Ama Sen bu teklifi kabul etmedin, kanmadın, kendini aşağı atmadın. Şüphesiz, bu, bir Tanrı'ya yakışır, gururlu, görkemli bir hareketti. Ama insanlar, bu zayıf ruhlu, kendi arasında kaynaşıp duran sürü Tanrı değildir ki! Kendini aşağı atmak için bir adım atar gibi olsaydın, kıpırdansaydın azıcık, Tanrıya karşı gelmiş olurdun. O'na olan imanını kaybederdin, sonunda, kurtarmaya geldiğin toprağa düşerek ölürdün. Seni iğfal etmeye uğraşan muzır akıllı Ruhun da istediği olurdu. Ama tekrar söylüyorum: Sana benzeyen kaç kişi çıkar? İnsanların böyle bir kötü çağrıya karşı koyabilecek güçte olduğuna bir an olsun inanabildin mi? İnsan doğası mucizeyi reddedebilir mi? Hayatın korkunç anlarında, iç alemin en önemli, acı sorunları karşısında sadece sorunları karşısında sadece yürekten gelen kararlarla yerinilir mi? Evet, Sen, kahramanlığının Kitaplarda kalacağını, zamanın ve yeryüzünün en uzak sınırlarına yayılacağını biliyordun. Senin peşinden giden insanların Tanrı'ya bağlı oldukları için mucizeye ihtiyaçları kalmayacağını umdun. Ama insanın mucizeyi inkar eder etmez peşinden Tanrı'yı da inkar etmeye kalkacağını bilemedin; oysa bu böyledir, çünkü insan Tanrı'dan çok mucize arar. Üstelik mucizesiz duramayacağı için bu sefer kendisi birtakım yeni mucizeler yaratmaya kalkar. Üfürükçüler, büyücüler, kocakarılar önünde dize gelir. Yüz kere asi, dinsiz ya da din sapığı olsa da yapar bunu. Halk, 'Çarmıhtan inersen Sen olduğuna iman getiririz!' diye haykırışıp Seni alaya alırken çarmıhtan inmedin. İnsanların imanını mucizeye bağlamak istemedin; özgür, açık bir inanç peşindeydin. Kuvvet korkusundan ezilmiş kölelerin yaltaklanıcı hayranlığını değil, özgür, içten gelme sevgiyi bekliyordun Sen. Ama bunda bile insanlara hak ettiklerinden daha büyük değer vermiştin; yaratılıştan isyancı oldukları halde sadece köledir onlar. Bak ve hükmünü ver. On beş yüzyıl geçti; git, gör onları. Şu kendine kadar yücelttiklerinin halini gör! Yemin ederim, insan, onu bildiğinden çok daha zayıf, basit bir yaratıktır. Senin yaptığını yapabilir mi, elinden gelir mi? Ona bu kadar değer vermekle, hiç acımazmış gibi gücünün üstünde çaba istedin ondan. Bunu Sen, insanları canından fazla seven Sen yaptın! Daha az değer verseydin, onlardan İsteklerin de daha az olurdu, görev yükünü hafifletmekle sevgin onlara daha yakınlaşırdı. İnsanoğlu zayıf ve alçaktır. Varsın her yerde bize karşı başkaldırıp isyanlarıyla övünsün. Çocukçadır, okul çocuklarının böbürlenmesine benzer bu... Çıngar çıkarıp öğretmenlerini sınıftan atan çocuklara benzerler: Taşkınlığın sonunda nasıl olsa hesap vereceklerdir. Bunlar da tapınakları yıkarak dünyayı kana boğacaklar, sonunda, akılsız çocuklar ne derece yetersiz birer isyancı olduklarını, hiçbir sonuç elde edemeyeceklerini anlayacaklardır.
Bunu acı bir umutsuzlukla söyleyecekler; sözleri Tanrıya küfür olduğu için bahtsızlıkları bir kat daha artacak. Gerçekten, insan doğasının kutsallığa küfre hiç tahammülü yoktur, er geç kendi kendini bu yüzden cezalandırır. Görüyorsun ya, insanların bugünkü kaderi sadece huzursuzluk, kaygı ve mutsuzluktan örülmüş. Hem de bunlar, özgürlükleri uğruna Senin çektiklerinden sonra oluyor! Büyük Peygamberin hayalleri rumuzlu tasvirleri (32) arasında ölümden sonra ilk dirilmeyi gören tanıkların sözü ediliyor; her kabileden on ikişer bin kişiymiş. Bu kadar çok olduklarına göre, onlar da insanüstü, tanrılar gibi yaratıklar olsalar gerek. Mademki onlar da Senin çektiğini çektiler, yıllarca kupkuru çölde, çekirgeyle, bitki kökleriyle beslenerek yaşadılar, Sen de bu özgürlükle, bağımsız sevgi çocuklarıyla, Senin adına yaptıkları olağanüstü fedakarlıklarıyla şüphesiz övünebilirsin. Ama şunu unutma ki, onlar topu topu birkaç bin kişi ve adeta tanrısal insanlardı. Ya geri kalanlar?.. Ayrıca öteki, zayıf insanlar güçlü olanların çektiklerini çekmedilerse suçlu mu sayılacaklar? Zayıf bir ruh, doğanın olanak verdiğinden daha ağır bir yükü kaldıramıyorsa ne yapsın? Senin yalnız seçme kimseler, sadece onlar için geldiğin doğru muydu? Doğruysa bu, bizim anlayamadığımız bir sırrı kabul etmek gerekiyordu. Sırrı kabul edince de insanlara haklı olarak bu yolda söz ettik: Ne kalbin serbestçe kararının, ne de sevginin önemi olmadığını, gerekirse vicdanın sesini körelterek itaat edecekleri sırrın ne olduğunu öğrettİk onlara. Böyle yaptık işte. Senin eserine başka şekil vererek temelini mucize, sır ve otoriteye dayandırdık. İnsanlar bir sürü örnekte görüldüğüne göre, onlara azap vermekten başka işe yaramayan yükün yüreklerinden kalkmasına sevindiler, rahat nefes alabildiler. Böyle yapmakta, bunları öğretmekte haklı değil miydik?.. Söyle, insanların aczini kabul ederek, yaratılış zaaflarını, hatta günahlarını hoşgörürlükle karşılayarak yüklerini hafifletmekle onlara sevgimizi göstermedik mi? Şimdi buraya gelip bize ne diye engel olmak istiyorsun? Derin, içli bakışını üzerime dikmiş neden yanık yanık seyrediyorsun beni? Hadi dan! bana. Senin sevgini istemiyorum, çünkü ben de sevmiyorum Seni. Bunu ne diye saklayayım? Kiminle konuştuğumu bilmiyor muyum sanki? .. Sen de Sana söyleyeceklerimi biliyorsun, bunu gözlerinden okuyorum. Sırrımızı nasıl saklanın Senden? Ama bunu ille ağzımdan duymak istiyorsan, hay hay, dinle: Biz Seninle değil onunlayız, sırrımız bu işte! Hem çoktandır, sekiz yüzyıldır Seni bırakıp ondan yana olduk. Tam sekiz yüzyıl önce Sana dünyanın bütün krallıklarını göstermiş, bağışlamak istemişti; bu nimetleri nefretle teptin. Biz aldık onları. Roma ile Sezar kılıcını onun elinden kabul edince kendimizi yeryüzünün tek hakanı ilan ettik. Gerçi eserimizi henüz tamamlayamadık, ama suç kimde? Evet, eserimizin başlangıcındayız, ama başladık ya!.. Tamamlanmasına daha çok var, toprak ana çok çekecek daha, gene de biz amacımıza ulaşacağız; dünyanın hakimi olacak, sonra da bütün insanların mutluluğunu düşüneceğiz. Oysa Sen Sezar kılıcını daha o zaman alabilirdin. Niçin teptin o son bağışı? .. Kudretli Ruhun sonuncu öğüdünü kabul etseydin, insanları yeryüzünde bütün aradıklarına kavuştururdun. Onlara tapınacak, vicdanlarına bekçilik edecek, hepsini uyumlu, barışsever karıncalar gibi birbirine bağlı bir kütle haline getirecek bir varlık sağlamış olacaktın. İnsanların üçüncü ve son derdi, evrensel birleşme ihtiyacıdır. Öteden beri yeryüzünde toplu olarak yaşama çabası içindeydiler. Tarihleri büyük olan birçok ulus gelip geçti. Ama hepsi büyüklükleri ölçüsünde bahtsız oldular. Çünkü insanların evrensel birleşme ihtiyacını diğer uluslar arasında en çok onlar duydular. Bütün dünyayı elde etmek isteğiyle yeryüzünden kasırga gibi gelip geçen Timur, Cengiz Han gibi büyük fatihler belki de bilmeden hep insanların o yenilmez evrensel birleşme ihtiyacını karşılamışlardı.
Sen de Sezar hükümranlığını eline alarak evrensel bir krallık
kurar, dünyayı huzura kavuştururdun, çünkü insanlara vicdanlarını
ve ekmeklerini elinde tutanlardan başka kim hükmedebilir?
Böylece Sezar kılıcı bizim elimize geçti; sonra da
Seni reddederek ötekinin peşinden gittik. Ama akıl serbestliği,
bilim ve yamyamlık hengamesinin ardının alınmasına
daha yüzyıllar var... Çünkü bizi hesaba katmadan Babil
Kulesi'ni yükseltıneye başlayan insanın son yapacağı yamyamlıktır.
O zaman karşımızda yerlerde sürünerek ayaklarımızı
yalayan, kanlı gözyaşları döken bir hayvan göreceğiz.
Hayvanın sırtına binerek, üzerinde 'Sır' yazılı kupayı kaldıracağız,
işte insanlar ancak o zaman huzura, mutluluğa kavuşacaklar.
Sen seçtiklerinle övünebilirsin ama topu topu bir
tek sınıfa sahip olduğunu unutma! Oysa biz herkesin derdine
deva bulacağız. Öte yandan seçtiğin, seçilmeye layık, güçlü
kimselerden çoğu beklemekten yoruldu; ruhlarının, kalplerinin
bütün güç ve ateşini başka alanlara verdiler. Sonunda
Sana isyan bayrağı açacakları kesin ... Bu bayrağı onlara Sen
kendi elinle verdin. Oysa bizde herkes mutlu olacak, bağışladığın
özgürlük havasında her yerde yaptıkları gibi ne isyan
edecek, ne birbirlerine kıyacaklar. Evet, ancak özgürlüklerini
ellerimize teslim ederek gösterdiğimiz yoldan gidince tam
anlamıyla özgür olacaklarına inandıracağız onları. Peki,
haklı mıyız yoksa yalan mı söylüyoruz? Verdiğin özgürlüğün
onları nasıl bir köleliğe, şaşkınlığa götürdüğünü hatıriayınca
haklı olduğumuza inanacaklar, özgürlük, fikir serbestliği ve
bilim onları öyle içinden çıkılmaz bir hale sokacak, öyle akıl
ermez sırlada karşı karşıya kalacaklardı ki, isyancı ve haşin
olanlar kendi kendilerini yok edecek; gene asi, ama güçsüz
olan başkaları birbirlerine kıyacaklardı. Sağ kalan üçüncüler,
aciz ve bahtsızlar, ayağımıza gelip, 'Evet, haklısınız,' diyecekler.
'O'nun sırrı yalnız sizin elinizde; size döndük, bizi
kendimizden koruyun!' Ekmeği elimizden alırken, şüphesiz,
bunun kendi el emekleri olduğunu, bizim mucize falan ya-
344
Karamazov Kardeşler
ratmadan, taşları ekmek yapmadan, sadece onlardan aldığımızı
gene onlara dağıttığımızı görecekler. Ama sevinçleri
mutlaka ekmeğe kavuşmalarından çok, bunu elimizden almalarından
doğacak. Çünkü bundan önce ellerindeki ekmek
taş haline gelirken, bize sığındıktan sonra taşların ekmek
olduğunu hatıriarında tutacaklar. Kayıtsız şartsız itaat
etmenin gerçek değerini çok, çok iyi anlayacaklar! Ama
bunu anlayana kadar insanlar mutsuzluktan kurtulamayacaklar.
Bunun da en büyük nedeni kim, söylesene! Sürüyü
kim parçalayıp bilinmez yollara sürdü? Ama sürü gene toparlanıp
uslanacak, hem de son olarak artık. O zaman biz
onlara, yaratılışiarına göre, yani zayıf yaratıkların kaldırılabileceği
sakin, kendi halinde bir mutluluk bağışlayacağız.
Gururdan vazgeçireceğiz onları. Sen, paye vermekle gururu
öğrettin onlara. Aciz, güçsüz çocuklar olduklarını, ama en
tatlı mutluluğun da çocuk mutluluğu olduğunu ispat edeceğiz.
O zaman pısırıklaşıp tıpkı korku içinde ana tavuğun
kanatları altına üşüşen civcivler gibi bize sokulacaklar. Milyarlık
bir sürüyle baş edebildiğimiz için kudretimize,
zekamıza hayranlık duyarak bizimle övünecekler. Akıllarını
yitirecek derecede hiddetimizden korkarak çocuklar ya da
kadınlar gibi sulu göz olacaklar; ama bir işaretimizle gözyaşlarından
neşeye, gülmeye, temiz bir sevince ve mutluluk dolu
çocuk şarkılarına geçecekler. Tabii çalıştıracağız onları, ama
işten artakalan zamanlarını çocuk oyunlarına benzeyen şarkılar,
korolar ve masum rakslarla dolduracağız. Hatta günah
işlemelerine de izin vereceğiz; zayıf ve acizdirler, günah
işlemelerine izin vereceğimiz için çocukça sevecekler bizi.
İznimizle işlenen bütün günahların bağışlanacağını; onları
sevdiğimiz için buna göz yumarak günahlarının cezasını üzerimize
aldığımızı söyleyeceğiz. Alacağız da; onlar da Tanrıya
karşı günahlarının sorumluluğunu yüklendiğimiz için velinimetleri
gözüyle bakacak, tapacaklar bize ... Bizden gizli hiçbir
şeyleri olmayacak; karılarıyla, metresleriyle yaşamaya,
345
çocuk yapıp yapmamalarına hep bize gösterdikleri itaate
göre ya izin verecek ya da yasak edeceğiz. Sözümüze seve
seve, candan gönülden uyacaklardır. En koyu vicdan sırlarını,
her şeyi, her şeyi bize taşıyacaklar, biz de hepsine yol göstereceğiz.
Kararlarımızı sevinçle kabul edecekler, çünkü bu
şekil onları bugünkü kendi başına özgürce karar verme azabından
kurtaracak. Böylece başlarında onları yöneten birkaç
yüz bin kişinin dışında kalan milyonlarca insan mutlu
olacak. Yalnız sırların koruyucusu bizler mutsuz olacağız.
Yeni doğmuş milyarlık mutlu bir kuşağın yanında iyilikle
kötülüğü bilmek uğursuzluğuna uğramış yüz bin bahtsız bulunacak.
Bu yüz bin Senin uğruna sessizce, belirsizce sönüp
gidecek, üstelik öbür dünyada da kaderleri sadece ölüm olacak.
Biz, iyiliklerini düşünerek sırlarınızı saklamaya devam
edeceğiz. Gökte alacakları ölümsüz ödüllerden söz açarak
avutacağız onları. Ama ölümün ötesinde bir şey varsa bile
bunun onlar gibiler için olmadığını elbette biliyoruz! Bazı
söylenti ve kehanetlere göre, Sen yeryüzüne bir daha gelip
zaferler kazanacaksın. Başı dik, gücü yerinde müritlerinle
birlikte gelecekmişsin. O zaman, onlar yalnız kendilerini selamete
çıkardılar, biz hepsini kurtardık, diyeceğiz. Söylentilere
göre, hayvana binmiş, ellerinde sırrı tutan zaniyeyi isyan
eden acizler alaşağı edip erguvan örtülerini parçalayacaklar,
rnekruh gövdesini çıplak bırakacaklarmış ... 33 O zaman ben
milyarlarca mutlu, günah bilmez kulu göstereceğim Sana.
Mutlulukları uğruna günahlarını kabullenen biziz. Senin
karşma çıkarak, 'Elinden gelirse, cesaretin varsa suçlandır
bizi!' diyeceğiz. Bil ki, Senden korktuğum yok. Bil ki, ben de
çölde kaldım, çekirgelerle, bitki kökleriyle beslendim, insanlara
bağışladığın özgürlüğü ben de kutsadım, ben de 'sayı
doldurmak için' güçlü yakınlarının saflarına katılmaya hazırlanıyordum.
Ama sonunda ayıldım, deliliğe hizmet etmek
istemedim. Döndüm ve Senin eserini düzelten kütleye katıl-
33 Vahiy 17:16. bap ..
346
Karamazov Kardeşler
dım. Gururlu olanlardan ayrılarak mutluluklarını sağlamak
için alçakgönüllülerin yanlarına döndüm. Sana söylediklerimin
hepsi gerçekleşecek ve hükümranlığımız kurulacaktır.
Tekrar ediyorum, bu sürünün bize nasıl itaat ettiğini, yarından
tezi yok göreceksin. İşlerimizi karıştırmaya geldiğin için
yakacağım Seni, onlar da ilk işaretirole ocağı beslerneye koşacaklar.
Evet, yakılınayı en çok hak eden biri varsa, o da
Sensin. Yarın yakacağız Seni. Dixi34."
ivan sustu. Coşmuştu, heyecanla konuşuyordu. Sözünü
bitirince gülümsedi.
Onu sessizce dinleyen Alyoşa da ağabeyinin anlattıklarının
sonuna doğru epey heyecanlanarak birkaç kere sözünü
kesecek gibi oldu, ama kendini tuttu. Sonra, birden, yerinden
kopmuş gibi, yüzü alevlenerek,
- Ama ... saçmalık bu!.. diye bağırdı. Şiir, tasariadığın
şekilde İsa'yı kötülemiyor, tam bir övgü bu! Özgürlük için
söylediklerine kim inanır! Böyle mi, özgürlüğü böyle mi,
böyle mi anlamak gerekir? Ortodoks kilisesi anlayışı bu,
öyle mi? Sen Roma'nın, hatta hakçası bütün Roma'nın da
değil, Katalikliğin en kötü yanını, engizisyoncuları, Cizvitleri
almışsın. Hem belki onlar da senin şu engizisyoncu gibi
hayalden çıkma tipler değildir. Neymiş o üzerine aldığı günahlar?
Kimmiş o sır küplüğü eden ve insanların mutluluğu
uğruna lanetlenmeye katlananlar? Kim görmüş onları? Evet,
Cizvitler hakkında söylenenler kötüdür, ama gerçekte şiirindekilere
benzer mi? .. Hiç, hiç öyle değildir onlar ... Onlar,
Roma'nın imparator olarak tayin ettiği ruhani bir başkanla
yönetilen, birleşik bir dünya hayali peşinde Roma ordusu
üyelerinden başkası değildir. İdealleri budur ve içlerinde ne
sır, ne de yüksek özler taşırlar. Sadece hükürnranlık, adi,
maddi zevkler peşindedirler. Bizim eski köleliği andıran bir
devir peşindedirler, o kadar. Belki Tanrıya bile inandıkları
yok. Istırap çeken engizisyoncun sadece bir hayal...
34 Latince, "Sözüm bitti" anlamına gelir
ivan gülerek,
- Dur canım, dur; amma da coştun! dedi. Hayal diyorsun,
olabilir. Elbette hayal. Ama müsaade et: Sen şu son
yüzyıllardaki Kataliklik akımının sadece kirli çıkarlar peşinde
yürüdüğüne, sırf hükümranlık isteğinden doğduğuna
gerçekten inanıyor musun? Yoksa bunları sana Paisiy Peder
mi öğretti?
- Hayır, hayır, tam tersine; Paisiy Peder de bir kere seninkilere
benzer şeyler anlattı bana ...
Alyoşa birden toparlanarak,
- Tabii tıpkı bunlar gibi değil, bambaşkaymış; diye ekledi.
- "Bambaşkaydı ... " Ama üzerinde durulacak şey bu.
Şimdi şunu sorayım sana: Neden o senin Cizvitlerle engizisyoncular
yalnız madde, aşağılık çıkarlar için birleşmiş
olsunlar? Niçin aralarından derin, büyük acılar duyanlar,
insan sever bir cefakar çıkmasın? Şu sadece maddi, bayağı
çıkarları arzulayanlar arasından ihtiyar engizisyoncum gibi
birisinin çıktığını düşün. Bu adam çölde bitki kökleriyle beslendi,
nefsini yenmek için çırpındı; bunları hep özgürlüğe,
daha iyiye ulaşmak için yaptı, ömrü boyunca insan sever
olarak kaldı. Tekamüle ulaşınca gözlerindeki perde düştü;
milyonlarca Tanrı yaratığının haline bakarak sanki alay için
yaratıldıklarını, daha iyiye doğru tek bir adım atmadıklarını
fark etti. Sahip oldukları özgürlükten hiç yararlanamayacaklarını
görmek huzurunu kaçırıyordu. Bu güçsüz isyancılar
kuleyi asla tamamlayamayacaklardı. Büyük idealeinin
hayalinde yarattığı ahenk böyle kaziara göre değildi. Bu yüzden
döndü ve ... akıllı insanlar safına katıldı. Bunda olmayacak
ne var sanki?
- Kime, hangi akıllı insanlara katıldı? diye bağırdı Alyoşa.
Ne akıl, ne de bir sır var onlarda. Olan, öfkeyle inkarcılık
o kadar; sırları bundan ibaret. Senin engizisyoncu Tanrıya
inanmıyor, sırrı bu, başka şey değil!
348
Karamazov Kardeşler
- Öyle de olsa, ne çıkar! Sonunda anlayabildin. Gerçekten
öyle, gerçekten bütün sırrı sadece buydu. Ama onun
gibi ömrünce çölde nefsini öldürmeye uğraşıp insan sevgisinden
bir türlü vazgeçmemiş bir adam için azap değil miydi
bu? Hayatının son günlerinde, kesin olarak vardığı kanıya
göre, şu "alay için" yaratılmış denemelik, "pişirilmemiş"
cılız asilere ancak büyük korkunç Ruhun öğütleri az çok
bir düzen verebilirdi. Bu kanıya, aklın yok olmaya götüren
yolunu izlemek gerektiğini aniayarak vardı. Bunun için yalanı
hileyi bağrına basmak, insanları bile bile ölüme, yok
olmaya götürmek, yol boyunca da, nereye götürüldüklerini
anlamasınlar, hiç olmazsa bu sürede mutlu olduklarını
sanarak avunsunlar diye, zavallı körleri durmadan kandırmak
gerekiyordu. Hem dikkat et, ihtiyar, yaşadığı sürece
olanca imanıyla inandığı O'nun adına yalan söyleyecekti!
Bahtsızlık değil mi bu? Böylece, "sırf adi çıkarlar için güçlü
olmayı isteyen" bir ordunun başına onun gibi birinin
geçmesi faciadan başka neydi ki? Sana açıkça söylüyorum,
böyle hareketlerin başında her zaman bu ihtiyar gibi
tipierin bulunduğuna eminim ben. Kim bilir, belki Roma
Kilisesi büyükleri arasında da ona benzerleri çıkardı. Kim
bilir, belki de insanları kendince, inatla seven bu lanetlik ihtiyara
benzer daha pek çok ihtiyara rastlanır. Hem bu bir
rastlantı olmayabilir; bir anlaşmaya uyularak kurulmuş
gizli bir birlik, aciz insanları mutlu kılmak amacıyla, sırrı
onlardan saklamak için kurulmuş bir birlik olabilir. Kesin
vardır, olmalı da ... Öyle sanıyorum ki, masonluğun temeli
buna benzer bir sırra dayanmaktadır. Katalikler bu yüzden
masonlardan nefret eder, onları rakip sayar, düşünce bütünlüğünün
dağılmasının nedeni görürler. Oysa sürünün başında
bir çoban bulunması mutlaka gerekli. Bende, görüşünü
savunurken tek bir eleştiri duymak istemeyen bir yazar hali
var! Bırakalım bu konuyu artık.
Alyoşa, elinde olmadan, derin bir acıyla,
349
Kaynakça:
(20) Çok aziz ve bağışlayıcı Bakire Meryem'in hayırlı kararı.
(21) Paskalyadan elli gün sonra olur.
(22) Vahiy 3: 11. bap.
(23) Schiller'in "Sabırsızlık" adlı şiirinden Jukovski'nin serbest bir çevirisi.
(24) Meryem Ana.
(25) Vahiy 8: 10. bap.
(26) Zamanın şairlerinden biri.
(27) Engizisyoncuların d ine karşı suç işleyenleri yaktıkları ateş.
(28) Tanrının ulu şam için. (Lat.)
(29) Sana övgüler olsun. (İbr.)
(30) İki şeyi birbirine karıştırmaktan doğan yanlışlık. (Lat.)
(31) İncil'e göre İsa vaftizinden sonra çölde kırk gün kırk gece oruç tutup ibadet etmiş. Açlık hissettiği bir anda Şeytan gelip ona, "Tanrı oğlu isen, buradaki taşları ekmek haline getir, karnını doyur," demiş. İsa, "Kitaplarda, Yalnız ekmekle yaşanmaz yazılıdır," cevabını vermiş. Bunun üzerine Şeytan, İsa'yı kutsal şehre götürüp bir kilisenin en yüksek kulesine çıkarmış. "Tanrı oğlu isen, kendini aşağı at," demiş. "Çünkü Kitaplar, böyle bir şey olunca meleklerin kollarını uzatarak Seni tutacaklarını yazıyor. " İsa, "Tanrım denemeye kalkışma" sözleriyle Şeytanın ikinci iğvasını da reddetmiş. Şeytan bu defa onu yüksek bir dağa götürmüş. Yukarıdan, aşağıda serilmiş dünyayı göstererek, "Bana secde edersen hepsi Senin olur!" demiş, İsa, ancak Tanrı'nın önünde secde edildiğini söyleyerek Şeytana onu rahat bırakmasını emretmiş, ibadetine devam etmiş.
(32) Vahiy'den söz ediliyor.
