Halide Edip Adıvar'la, Dünya Görüşü Doğrultusunda Bir Söyleşi - Murat Menteş

HALİDE EDİP ADIVAR'LA, DÜNYA GÖRÜŞÜ DOĞRULTUSUNDA BİR SÖYLEŞİ

Dostluk? - Kanaatimce, birbirine benzemeyen insanların dostluğu her ikisinde ferahlatır. Mal mülk edinmediniz... - Sahip olmaya değil, sevmeye inanırım. Esasen sevdiğimiz şey bizimdir. Dünyanın tüm orduları gelse kalbimizden onu söküp atamaz. Savaş kahramanıydınız ama aslında şiddete karşıydınız. - Doğru, Amerikan Kız Koleji'nde medeni bir insan ve insaniyetkâr [hümanist] olarak yetiştirildim. Bütün milletlerin kudurmuş gibi gırtlak gırtlağa gelmeleri, milyonlarca insanın birbirini parçalaması manasız ve korkunç bence. Bir insana intikam veya ceza maksadıyla dahi eziyet edilmesini kabul edilemez buluyorum. Şiddet karşıtlığı benim en güçlü yanımdır. Şiddet, zannedilen aksine cesaretle ilgili bir şey değildir. Cepheye çağrıldığınız fakat savaştan sonra kurulan Meclis'e çağırılmadınız? - Maalesef. Siz söyleyin, bir kadın için Meclis cepheden daha uygun bir yer değil mi? Hintli Müslümanlar, sizin aracılığınızla, Milli Mücadelede kullanılmak üzere para yollamışlardı? - Evet o zamanın parasıyla 100 bin dolar. 6 Nisan 1920'de Yunus Nadi'yle birlikte Anadolu Ajansı'nı kurdunuz... - Kurduk, çünkü Milli Mücadele'nin en zayıf yanı haberleşme ve propagandaydı. İtirazlarıyla maruf bir yazarsınız. Atatürk'e bile itiraz ettiniz. Neden? - Mütefekkirler menfi ihtimalleri görmezden gelemez. İnsan, endişesini canlı tutarsa, Kurtuluş yolunu bulma haysiyetini de korur. Cumhuriyetin ilanından 1950'ye kadar Türkiye'de aydın, münevver, okur-yazar ve entelektüel olmak devletle uyumlu olmak, aynı doğrultuda hareket etmek anlamına geliyordu. Fakat siz Mustafa Kemal'i daha demokratik bir yaklaşıma davet ettiniz... - Hükümdar kim olursa olsun, onun sözüne kapılan münevverin sonu kişiliğini yitirmek veyahut zindandır. İstiklal Harbi döneminde Mustafa Kemal Paşa mütevazı odasında, bir millet yaşasın diye ölmeyi göze alan gençleri temsil ediyordu... 1925'te Takrir-i Sükun Kanunu çıkarıldı ve hükümet, muhalifleri İstiklal Mahkemeleri'ne sevk etme yetkisi aldı. O sıra sizde önce Viyana'ya ardından Londra'ya gittiniz... - Evet.... Muhalefeti hain ilan etmek, demokrasiden kopuş klişesidir. Eleştiriye kapalılık gibi siyasi lüksler, halkı zayıf düşürür. Mustafa Kemal Paşa, Nutuk'ta aleyhinize konuştu? - Mutlak itaat beklediğini yüzüme söylemişti. Maalesef benim mandacılıkla itham etti. Bu doğru değil. Erzurum Kongresi'nden önce, Amerika'nın maddi desteğini alabileceğimizi benimle birlikte çok kimse düşünüyordu. Çünkü Amerika uzak bir ülke. İngiltere ise ülkemizi işgal eden devletlerden biriydi. Milli Mücadele anılarınızı anlattığınız Türk'ün Ateşle İmtihanı'nı, ''Türkiye'nin tüm gençlerine'' ithaf ettiniz. Liderleri ilahlaştırmayan, özgür ve çoğulcu bir toplum istiyordunuz, öyle mi? - Elbette. Liderin sembol değeri, itibarı vardır. Fakat asıl mücadeleyi halk verdi. Cumhuriyet'e geçişi mümkün kılan tohumlar Osmanlı'da atılmıştı. Dünyanın kahrını bir adam tek başına çekmiş değildi. Özgürlük mücadelesi sembollere ve liderlere indirgendiğinde anlamını da değerini de kaybediyor. İradesiyle, azmiyle, mücadelesiyle ayakta kalan, özne vasfı taşıyan halk, kurtarıcı bekleyen bir sürüye mi dönüşmeli? Bir lideri ilahlaştırırsanız artık onunla konuşamaz, onu insan nitelikleriyle tanıyamazsınız. Yine de Ahmet Emin Yalman 1938'in Kasım'ında, Paris'te size Atatürk'ün öldüğünü haber verince ağladınız? - Doğru. Benim hayatımda iki Mustafa Kemal var. Ben, açıkçası gözyaşlarımı Kurtuluş Savaşı yıllarındaki Mustafa Kemal'e hasretmiştim. Darmadağın, perişan bir millete yaşama azmi aşılayan o masum ve çalışkan genç adama. Atatürk'le barıştınız bir bakıma? - Kalbimizde, bize ıstırap verenleri hiç affetmeyen bir kuruluğa mahal vermemeliyiz. Kindarlık, insanı hayatın tadından alıkoyar. Elbette barışacağız. Dünya zannedildiğinden ziyade saadetle, teselliyle dolu. 1925'te 1939'a kadar yurtdışında sürgün hayatı yaşadınız... - Halimize şükrediyor, tencerede pişirip kapağında yiyorduk. Fakat memleket hasretini tarif edemem. Sultan Ahmet'in, Ayasofya'nın semâya yükselen minarelerinin o ilahi güzelliği gözümde tütüyordu. İstanbul'u seviyordunuz?.. - Kuşkusuz. Hem de çok. İstanbul'un hangi yıldızı yaz gecesi insan gönlüne büyük vakalar arifesi hissini vermez? Beyazıt civarında bir apartman dairesinde oturdunuz. Saraylardan uzak durdunuz, Neden? - Çünkü saraylara 'kudret' mefhumunu yanlış anlayanlar alaka gösterir. İhtişam ve merasim sahnesi saraylar, gecekondu kadar bile sağlam değildir, çöküp gitmeye mahkumdur. Şapka Kanunu'na karşı çıktınız. Harf Devrimi'nin aceleye getirildiğini söylediniz... - Yoksul Anadolu köylüsüne zorla şapka takarak modernleşmeyiz. Şapkalar başımızda durmadı, uçup gitti zaten. Maziyi unutturmak için tarih ve dil değiştirildi. Halbuki geçmiş olmaksızın milli bir kültür ve estetik inşa edilemez. Modernleşme nasıl olmalı sizce?

- Evvela modern düşünce sistemlerini bilmeliyiz. Batıyı yarım ve yüzeysel bir şekilde taklit ederek modernleşmeyiz. Mesele 'modern değerleri' özümsemek ve kendimize mal etmektir. Hâlâ mimarisi çarpık şehirlerdeki çirkin evlerde oturup modernlikten bahsetmemiz acıklı. 

1950'de Demokrat Parti aracılığıyla İzmir bağımsız milletvekili seçildiniz ve... 

Nazım Hikmet'in hapisten çıkması için hazırlanan dilekçye ilk imzayı attım. 

Yine ilk? 

Öyle... Aynı yıl Nazım Hikmet hapisten genel afta çıktı nihayet. 

1954'te siyaseti bıraktınız... 

- Savaşta, edebiyatta ve akademide başardıklarımı siyasette yapmama imkanı verilmedi zira.

Demokratik bir yönetim, demokrat bir nasıl ortaya çıkar? 

- Demokrasi yavaş yavaş gelişir. Tek kişinin veya bir zümrenin demokrasiyi yaşatması mümkün olmaz. Özgür bireylerden oluşan, bilgili bir topluma ihtiyaç var. Dolayısıyla her demokratik hareket, halkın eğitimi ve özgürlüklerini öncelik edinmelidir. 

Başka? 

- Demokraside çoğunluğu mutluluğunu sağlamanın yanında, azınlığın ve bireyin hakkını da korumak da elzemdir. 

Gençliğinizden itibaren hep demokrat mıydınız? 

- Fikirlerim zamanla değişti, olgunlaştı. Bununla birlikte hiçbir zaman ideolojiler ve particilik bana göre değildi. Rakiplerde haklı yönler bulabilen biriyim ben. 

 Yurtseversiniz. Orası kesin. Milliyetçilikten uzaksınız fakat? İkisi arasında fark ne? 

- Vatanseverlik insana korkunç felaketlere dayanma, zorlukları aşma, azimle çalışma gücü veriyor. Öte yandan ideoloji olarak milliyetçilik saldırganlığa dönüşebiliyor. 

Laiklik? 

- Laiklik bizde  maalesef dinci ve seküler bağnazlar arasında oynanan bir top oyunu olmuştur. 

Bağnaz derken? 

- Bağnaz bir kimsenin zihni hapishane gibidir. Sizi orada tutar hep. 

Anladığıma göre inançlı birisiniz, dua eder miydiniz? 

- Tabii ki dua ediyorum. Allah bizi bağnazlardan; fikire zincir vuran, öğrenme-bilme arzusunu uyuşturan her beladan korusun!

Romanlarınızdan birine, Milli Mücadele'nin zorluğunu ifade eden Ateşten Gömlek adını verdiniz. Sizin kişisel mücadeleniz de epey meşakkatliydi, haksız mıyım? 

- Haklısınız. Benim sırtımdan bu ateş gömlek hiç çıkmayacak, öldükten sonra da onu ebediyen taşıyacağım. 

Maziye bakınca onca felaket ve güçlüğü hatırlayıp hüzünlenir misiniz? 


- Hayır. Aksine, tecrübelerimizin yoğun bir anlama kavuşmasında felaketlerinin katkısı var bence. Hayatta her istediğini elde eden insanlar, fıçıdaki balıklar gibi pörsür, hayat tazeliğini kaybeder.

Murat Menteş - Derde Deva Randevu 2, 108-114

"Vicdan" - Nikolay Berdyaev

VİCDAN

"Vicdan" kelimesi Arapça, bulmak anlamındaki Ve-Ce-De fiil kökünden türemiştir. Değerlendirme yapıp doğruyu bulan organımızdır. Bunu hatırlattıktan sonra, kelimenin anlamına uygun harika bir alıntıya geçebilirim.

Vicdan insanın Tanrı'yla ilişki kuran, Tanrı'nın mesajını alan ve O'nun sesini işiten en iç doğasıdır. Vicdan, insanın bizatihi özüyle, ondaki ilahi suret ve benzer ile ilişkilidir. Günahkar varoluşumuzda vicdan Tanrı'nın ve ilahi hayatın hatırlatıcısıdır. Vicdan insanda uyandığında, bu onun Tanrı'yı düşündüğü, Tanrı'nın tarzında yaşadığı anlamına gelir; bunu kelimelere dökemese bile. Vicdan dini vahyi, iyiliği, doğruluğu ve bütünüyle hakikati algılama organıdır. O, insanın doğasının özel bir bölümü ya da fonksiyonu değildir; terimin psikolojik anlamında değil ontolojik anlamında insanın spiritüel varlığının tümü, merkezi ya da kalbidir. Nikolay Berdyaev - İnsanın Yazgısı, 210 Vicdan hayat ve dünya hakkındaki orijinal, ilk-elden yargıların kaynağıdır. Ayrıca vicdan Tanrı hakkında yargıda bulunur; çünkü o, Tanrı'yı kavrayan organdır. Yalnızca vicdan Tanrı hakkında yargıda bulunabilir; çünkü o, Tanrı'nın farkına varmamızı sağlayan organdır. Nikolay Berdyaev - İnsanın Yazgısı, 210 Vicdan insanın aslında ne olduğuna, idealde hangi dünyaya ait olduğuna, insanın Yaratıcısı'na, insanın yaratılmasına neden olan amaca ilişkin hafızadır. Nikolay Berdyaev - İnsanın Yazgısı, 211 Vicdan insandaki spiritüel, doğaüstü ilkedir ve kaynağı hiçbir şekilde sosyal olan değildir. Vicdanın sosyal bir kaynağı olduğu fikri bir sapkınlık, çarpıtma ve karıştırmadır. Vicdan insanın derinlerdeki doğasıdır; Tanrı'dan tümüyle kopmadığı, İlahi dünya ile bağlantısını koruduğu derinliklerdeki doğası. Nikolay Berdyaev - İnsanın Yazgısı, 211 Pişmanlık ve tövbe, insan tamiri imkansız hasar görmeyen bir vicdana sahip olduğu için mümkündür. Teolojinin insan ruhu üzerindeki inayet hamlesi diye tanımladığı şey vicdanın derinliklerindeki uyanış, hayatın İlahi kaynağını hatırlayıştır. Nikolay Berdyaev - İnsanın Yazgısı, 211 Pişmanlık/tövbe iki dünya düalizmini varsayar ve insanın iki varoluş düzeninin buluşma noktası olduğunu farzeder. Eğer insanın kökleri bu dünyada olsaydı ve diğer dünyanın hiçbir hatırasını taşımasaydı pişmanlık/tövbe imkansız olurdu. Nikolay Berdyaev - İnsanın Yazgısı, 211 Vicdanın varlığının bizatihi kendisi özgür olduğunu ispatlar. Özgürlük mantık açısından otoriteyi önceler. Spiritüel bir olgu olarak - bir maddi güç tezahürü olarak değil - otoritenin gücü özgürce saygı ve itaati buyuran bir şey olarak kabul edilerek tanınmasındadır. Naif realistik otorite anlayışı savunulamaz. Otorite maddi güç gibi nesneden özneye geçmez. Spiritüel otoriteyi vicdanım kabullenmelidir; eğer kabullenmezse otorite benim için otorite olmaktan çıkar. Değerlendirmeler yapan ve yargılarda bulunan vicdan kendisi dışındaki herşeyden özgürdür ve yalnızca Tanrı'nın inayet/lütuf eylemine bağlıdır, yalnızca ilahi semavi dünyanın hatıralarına itaat eder. Nikolay Berdyaev - İnsanın Yazgısı, 211

KALABALIK ve DOĞRU - Soren Kierkegaard

KALABALIK ve DOĞRU

Tanrı’yı tiksindirmek istiyorsan sürü ile beraber koş, yeter.

^^^

Tanrı tek bir kişiyle ne kadar sonsuz bir ilgiyle alakadar oluyorsa milyonlara, milyarlara da o kadar sonsuzca kayıtsızdır. Biz insanlar sayıların bir önemi olduğuna inanırız. Tanrı için ise sayılar hiçbir anlam ifade etmez, hiç etmez. 

^^^

Sayısal olan hakikatin en gülünç parodisidir. 

^^^

Numune-insan kendini insan sayıları ile yatıştırır. Eğer bir şey doğruysa, bu kadar sayının onu doğru saymış olmasından daha yüksek bir kanıta ihtiyaç duymaz.

İnsan-hayvan, sırf insan sayıları onun yanında olduğu müddetçe en korkutucu şeyleri yapacak cesareti bulur. Peygamber-Mesih ise tam tersine işaret eder. Cesaretle çile çekmek, tam da kalabalıktan korkmanın aksine, hayvan-mahluklar olarak bizim en çok korktuğumuz şeyin, yani insan sayılarının aksine Tanrı'dan korkmaktır, 

^^^

Herkesle güzel güzel geçinip gitmek gibi talihli bir yetiye sahip insanlar vardır. Hiçbir keskin köşeleri yoktur bunların. Tanrı böyle insanları asla kullanmaz. Tanrı, sıcacık ve sevimli insan kalabalığının dostu değildir. Hayır, onun kullanmak istediği insanın derhal önü kesilir. s

^^^

Sivil yaşamda, insan kalabalıkları sokakta toplaştığında polis bir suç işlemiş olsun ya da olmasın derhal müdahale eder; zira çok sayıda kişinin bir araya toplanması kuşkulu bir harekettir. Tıpkı bunun gibi ama tamamen farklı türde bir doğruyla, bir inananlar yığınının ortaya çıktığı yerde yüksek polis, anında ve doğrudan saldırıya geçer. Sayı ne kadar büyükse, yalanın yalanlığı o kadar kesindir, bir sahtecilik yapıldığı o kadar kesindir. 

^^^

Tek(il) birey, topluluğun oluşumunda belirleyicidir, Her an, topluluktan daha yüksek bir konuma gelebilir. Topluluğun birbirine tutunma özelliği her bir kişinin ebedi olan önünde tek(il) bir birey olmasından gelir. Topluluğu garantileyen yalnızca tek(il) bireydir. Topluluk elbetteki bir toplamdan daha fazlasıdır ama yine de gerçekten bir'lerin toplamıdır. Kalabalık ise saçmalıktır. Olumsuz bir'lerin toplamı, bir olmayan bir'lerin toplamı. 

^^^

Başkaları gibi olmak insan soyunun dejenerasyonu, alçalıp nüshalara dönüşmesidir. 

^^^

Kalabalık hakkında şöyle bir şey söylemek yanlış olmaz: Kalabalık, tüm varoluşun ne denli boş olduğunu gizlemek amacıyla kullanılır. ''Çok sayıda'' düşüncesi, bizi tıpkı afyon gibi bir coşkunluk haline sokar ve milyonların müthiş güvenilirliğiyle yatışırız. 

^^^

Önem kazanmak için sayılara ihtiyaç duyan her şey tam da bu sebeple önemsizdir. Toplamı sanki önemli bir şeymiş gibi insanları şaşkınlık ve hayranlıkla irkilten sayıların yardımıyla düzenlenebilen, tatbik edilebilen, tamamlanabilen her şey, tam olarak bu şeyler önemsizdir. En önemli şey için, gökleri ve dünyayı harekete geçiren şey için ise yalnızca tek bir kişiye ihtiyaç vardır. En önemli şey nedir peki? Melekleri, şeytanları en çok ilgilendiren, kişinin Tanrı'yla bilfiil iştigal etmesidir. Ve bunun için tek bir kişi yeter. 

^^^

Hakikatin neden oluştuğuna çoğunluğun karar verdiği yerde, çoğunluğun buna yumruklarıyla karar vermeye başlaması çok sürmeyecektir.

^^^

İnsanoğlunun içgüdüsel olarak kullandığı bir taktik vardır: Haydi bir kalabalık oluşturalım, Bu, şu şekilde işler: Haydi idealler yolunda gayret sarf etmek için bir araya gelelim. Oysa bir kalabalık oluşturmak, tam da ideallerden kurtulmanın yoludur. Tıpkı devekuşunun başını kuma gömüp görünmez olduğunu düşünmesi gibi, biz de bir kalabalık oluşturup kimsenin bizi göremediğini düşünürüz. Ayrıntıların içinde boğulup tablonun tümünü görememekten bahsederiz ve bu taktikle, insanın ayrıntılarının içinde boğulup tablonun bütününü göremeyeceğini ümit ederiz. 

Ben olmak yerine kalabalıkta kendimizi kaybettiğimizde evimizde değilizdir.

Kaynak: Soren Kierkegaard - Tanrı’ya İhtiyaç Duymak, 288-293, 295