Tarih'teki Bazı Pandemiler

Tarih'teki Bazı Pandemiler

Bir veba salgınının en iyi tasviri, bunu kendisi de çekmiş ve iyileşmiş olan Thukydides tarafından yapılmıştır. Thukydides'in çalışmasında bu fenomenin temel bütün yönleri özlü ve doğru bir biçimde bulunur.

İnsanlar sinek gibi öldüler. Ölenlerin bedenleri birbirinin üstüne yığılmıştı; sokaklarda sendeleyerek yürüyen ya da susuzluktan yanarak çeşmelerin etrafına üşüşen yarı ölü yaratıklar görülebilirdi. Sığındıkları tapınaklar, orada ölmüş insan cesetleriyle doluydu.

Kimi aileler yaşadıklan felaketin ağırlığının altında öylesine ezilmişlerdi ki ölülerin arkasından alışıldık ağıt yakma adetinden fiilen vazgeçmişlerdi.

"Eskiden beri görülen bütün cenaze törenleri artık karmakarışık olmuştu; yine de ölüleri ellerinden gelen en iyi biçimde görmeye çalışıyorlardı. Ailelerinde zaten çok sayıda ölüm olduğu için gömme işlemi için gereken araçlardan yoksun bulunan pek çok insan, en utanmazca yöntemleri benimsediler. Başkalarının, ölülerini yakmak için hazırladığı odun yığınına ilk onlar varır, bu yığının üstüne kendi ölülerini koyup ateşe verirler ya da yanan başka bir odun yığını bulup taşıdıkları cesedi diğerinin üstüne atıp giderlerdi.

Ne Tanrı korkusunun ne de insanların koyduğu yasa korkusunun kısıtlayıcı bir etkisi vardı. Tanrılara gelince, insan iyilerle kötülerin ayrımsız öldüklerini görünce, onlara ibadet etse de etmese de fark etmez gibi görünürdü. İnsanların yaptığı yasalar karşısındaki suçlara gelince, hiç kimse mahkemeye çıkarılıp cezalandırılacak kadar uzun yaşamayı beklemiyordu; bunun yerine herkes kendisine çok daha ağır bir cezanın zaten verildiğini; bu ceza her an infaz edilebileceği için, o an gelmeden önce hayattan biraz zevk almanın doğal olduğunu düşünüyordu.

Hastalara ve ölenlere en çok acıyanlar, kendileri de bu salgın hastalığa yakalanıp iyileşmiş olanlardı. Bunun nasıl bir şey olduğunu biliyorlardı; ayrıca kendilerini güvencede hissediyorlardı; çünkü hiç kimse hastalı­ğa iki kez yakalanmıyordu, yakalansa da ikinci atak asla öldürücü değildi. Bu gibi insanlar her taraftan göklere çıkarılıyordu ve kendileri de iyileştikleri zaman öylesine bahtiyar oluyorlardı ki artık başka hiçbir hastalıktan ölmeyeceklerini safça hayal ediyorlardı." Canetti, ss. 274-275

Thukydides: (İ.Ö. 460-400) En önemli Eski Yunan tarihçilerinden. İ.Ö. 430-429 yıllarındaki veba salgını sırasında Atina'da bulunan Thukydides'in kendisi de bu hastalığa yakalandı (ç.n.). Canetti, s. 274

İnsanoğlunun başına gelmiş olan talihsizlikler arasında büyük salgınlar özellikle canlı bir anı bırakmıştır. Salgınların başlangıcı bir doğa felaketi kadar anidir, ama örneğin deprem genellikle birkaç kısa sarsıntıdan sonra sona ererken, bir salgın hastalık aylarca ya da bütün bir yıl sürebilir. Deprem yapacağı en büyük kötülüğü bir darbede yapar, bütün kurbanları aynı anda yok olur. Öte yandan, vebanın biriktirici bir etkisi vardır. Başlangıçta yalnızca birkaç kişi hastalığa tutulur, sonra vakaların sayısı artar. Ölüler her yerde görülür; kısa sürede yaşayanlardan çok göze çarpar. Bir salgının nihai sonucu depreminkiyle aynı olabilir, ama salgında insanlar ölümün yaklaştığını görürler; ölüm tam gözlerinin önünde yer alır. İnsanlar sanki bilinen bütün savaşlardan daha uzun süren bir savaşta yer alan kişiler gibidirler. Ama düşman saklanmıştır; düşman hiçbir yerde görülemez ve ona vurulamaz. İnsan yalnızca onun vurmasını bekleyebilir. Bu savaşta yalnızca düşman etkindir; o istediği yere darbe vurur ve o kadar çok insanı devirir ki insan kısa sürede hiç kimsenin kurtulamayacağından korkmaya başlar. 

Bir salgının varlığı kabul edilir edilmez, bunun yalnızca bir tek sonunun olabileceği hissedilir; bu da herkesin ölümüdür. Canetti, s. 275

Bunun hiçbir tedavisi olmadığından bu hastalığa tutulanlar kendilerine biçilen cezanın infazını beklerler. Yalnızca hastalığa yakalananlar bir kitle oluştururlar. Kendilerini bekleyen yazgı bakımından eşittirler; sayıları artan bir hızla büyür; birkaç gün içinde ulaşacakları ortak hedefe doğru hareket etmektedirler; sonunda insan bedenleri için olası en büyük yoğunluğa ulaşarak, cesetlerin oluşturduğu bir yığın haine gelirler. Ölülerin oluşturduğu bu durgun kitlenin yalnızca geçici olarak ölü olduğuna ve belirli bir anda tekrar ayağa kalkıp Tanrı'nın önünde sıkı sıralar halinde durarak Kıyamet Günü'nü bekleyeceklerine inananlar vardır. Ne var ki ölülerin bundan sonraki yazgısını hesaba katmasak bile --çünkü bütün dinler bu yazgıyı aynı şekilde kavramazlar- kesin bir şey kalır: Salgın sonuç olarak ölmekte olanların ve ölenlerin oluşturduğu bir kitle yaratır. "Sokaklar ve tapınaklar" ölülerle doludur. Çoğu zaman kurbanları gerektiği gibi tek tek gömmek artık mümkün olmaz; ölüler, binlercesi aynı mezarda olmak üzere, kütlesel mezarlarda üst üste yığılırlar. Canetti, s. 275

Salgında sonuç kitlesel intiharınkiyle aynıdır, ama salgın istemli değildir ve bilinmeyen bir güç tarafından dışarıdan dayatılmış gibi görünür. Hedefe ulaşmak daha uzun zaman alır; insanlar sıradan bütün ilişkileri feshederek korkunç bir beklentinin eşitliği içinde yaşarlar.

Bir salgında çok büyük rol oynayan bulaşma unsuru, insanları birbirinden ayırır. En emin yol başka herkesten uzak durmaktır, çünkü hastalık herhangi bir insanda olabilir. Kimileri şehirden kaçıp kır evlerine dağılırlar; diğerleri kendilerini evlerine kapatır ve içeriye kimseyi almazlar. Her insan kendisini diğer herkesten sakınır; son umudu uzak durmaktır. Yaşama ümidi ve yaşamın kendisi, hastalardan uzak oluşla ifade edilir. Hastalığa yakalananlar ölü bir kitle oluşturarak sona ulaşırlar; o zamana kadar hastalıktan kurtulmuş olanlar herkesten, hatta en yakın akrabalarından, ebeveynlerinden, kocalarından ya da karılarından ve çocuklarından uzak dururlar. Hayatta kalma umudunun insanları nasıl yalıttığını, her birinin kurbanlar kitlesiyle karşı karşıya kalan tek tek bireyler haline geldiklerini görmek tuhaftır.

Ama genel felaketin ortasında, hastalığa tutulan herkes gözden çıkarılmışken en şaşırtıcı şey olur: Az sayıda, çok az sayıda insan iyileşir. Bu gibi insanların duygularının ne olduğunu tahayyül etmek zor değildir. Bunlar yalnızca hayatta kalmakla kalmamışlardır, aynı zamanda kendilerini yaralanmaz hissetmektedirler; böylelikle kendilerini çevreleyen hastalara ve ölmekte olanlara acıyabilmektedirler. "Bu gibi insanlar" diyor Thukydides, "iyileştikleri zaman o kadar bahtiyar oluyorlardı ki artık başka hiçbir hastalıktan ölmeyeceklerini safça hayal ediyorlardı." Canetti, s. 276

Kaynak: Elias Canetti, Kitle ve İktidar, Çev. Gülşat Aygen, Ayrıntı Yayınları, 3. Basım, 2006, İstanbul, ss. 274-275

* * * * * * * * * * * *

Aynı sıralarda Atina'da veba salgını başladı. Aslında veba ilk olarak Lemnos'ta görülmüştü. Ancak burada Atina'daki kadar çok kayba neden olmamıştı. İlk zamanlar hastalıkla ilgili bilgi yoktu. Thukydides, s. 91

Çünkü hekimler de ne olduğunu anlamıyorlardı. Öte yandan hastalarla ilgilenen hekimlerin bir çoğu da bu hastalığa yakalanmıştı. Bilim bu konuda insanlara yardımcı olmuyordu. İnsanlar boşu boşuna tapınaklarda yalvarıyorlar, kehanetler öğrenmeye çalışıyorlardı. Elden hiçbir şey gelmediğinden dolayı durum kabul edildi ve çözüm aramaktan vazgeçildi. Thukydides, s. 92

Anlatılanlara bakılırsa hastalık ilk olarak Mısır'ın yukarı kesiminde bulunan Aitiophia'da ortaya çıkmıştı. Daha sonra yayılarak Mısır, Libya ve kralın ülkesine gelmişti. Sonra da Atina'da ve Pire'de görülmeye başlandı. Hastalığın Atina'dan önce Pire'de görülmesi Peloponnisosluların kuyulara zehir attıkları söylentisinin çıkmasına neden oldu. Çünkü bu sıralar Pire'de çeşmeler yoktu. Ardından kentin yukarı kesimlerine yayılmaya başladı. En büyük kayıplar da burada görüldü. Şimdi ben bir hekim olmadığından dolayı bu işi hekimlere bırakarak sadece hastalığın belirtilerini ve nasıl anlaşılacağını açıklamaya çalışacağım. Hekimler ve diğer yazarlar da hastalığın neden ortaya çıktığını ve bundan korunmak için nasıl davranılması gerektiğini anlatsınlar. Evet, ben de bu hastalığa yakalanan ve başka insanların bundan nasıl çektiklerini gören birisi olarak böyle bir tanımlama yapmak istiyorum. Thukydides, s. 92

O sene ilk zamanlar herkesin sağlığı yerindeydi. Sadece işgalcilerin kimileri hastalanıyordu. Genelde hiçbir ön belirti olmuyordu. İnsanlar sağlıklı iken birden bire ateşleri çıkmaya başlıyor, gözleri yanıyor, boğaz ve dilde kanlanma oluyor, nefes alıp vermede düzensizlik yaşanıyor, ağızda kötü bir koku oluyordu. Daha sonra göğüste şiddetli bir ağrı başlıyordu. Bununla beraber gelen öksürüğü midedeki akıl almaz ağrılar takip ediyordu. Hekimler burada bir safra kanaması yaşandığını belirtirler. Hastaların bir kısmı bundan sonra kusmaya başlıyordu. Bir kısmı ise kusmuyor ve hıçkırmaya başlıyordu. Hıçkırık kimi hastalarda uzun süre devam ederken kimilerinde kısa bir süre sonra kesiliyordu. Dışarıdan bakıldığında hasta çok ateşli görünmüyordu. Ancak içten içe epeyce yanıyorlardı. Deri kırmızıya çalıyor ve pürüzlü bir hal alıyordu. İnsanların içlerindeki ateş en hafif giysileri bile giymelerine engel oluyordu. Hastalar o kadar yanıyorlardı ki kendilerini soğuk suların olduğu kuyulara atmak istiyorlardı. Thukydides, s. 92

Kendilerine iyi bakılmayanlar gerçekten de böyle yaptılar. Fakat ne kadar su içilirse içilsin rahatlayamadılar. Ayrıca vücutta daimi bir yorgunluk ve susuzluk hissediliyordu. Yedi veya dokuz gün içinde hastaların birçoğu ölüyordu. Eğer bu kısmı atlatmayı başarılarsa bu kez de hastalık bağırsaklara iniyordu. Ardından şiddetli bir ishal başlıyor ve bu aşamada yaşamlarını kaybediyorlardı. İlk zamanlar baş kısmından başlayan bu sıkıntılar içinde vücudun tamamına yayılıyordu. Kimi zamanlar hastalık cinsel organlardan, ayak ve ellerin en uç noktalarına kadar bile taşınıyordu. Bazen insanlar bu uzuvlarından bazılarını kaybederek hastalıktan kurtulma yoluna gidiyorlardı. Bu arada gözlerinden olanlar bile oldu. Hastalıktan kurtulmayı başaranlar da bilinçlerini kaybediyorlar ve kendilerinin ve akrabalarının kim olduklarını hatırlamıyorlardı. Thukydides, s. 93

Bu öylesine bir hastalıktı ki bugüne kadar hiç görülmediği şekilde insanlara etkilemişti. Hastalığın şiddeti ve etkileri hakkında bir örnek daha vereceğim. Ölen insanların yakınlarına gelen kuşlar onlara dokunmuyorlardı. Zaten dokunan hayvanlar da kısa bir süre içinde ölüyorlardı. Böylece etraftaki ölülerin yakınlarında hiçbir hayvan kalmamıştı. Bu durumun en iyi örneği de insanlara sokulgan bir hayvan olan köpeklerde gözlemlenmekteydi. Thukydides, s. 93

Hastalardaki belirtiler değişmekle beraber ortak noktalar bunlardı. İnsanlar bilindik başka hastalıklara yakalanmıyorlardı. Yakalananlar da kısa zaman içinde veba oluyorlardı. İnsanlar dikkat edilmezse ya da aşırı derece dikkatli davranılırsa ölüyorlardı. İlaçların da faydası görülmemişti. Bir şeye iyi gelen ilaç başka bir şeye kötü geliyordu. Zayıf ya da şişman farketmeksizin herkes bu hastalıktan etkilendi. Hangi tedavi yöntemleri uygulanırsa uygulansın çare bulunamıyordu. En kötüsü de hastalığa yakalanan insanların tüm umutlarını kaybetmeleriydi. Kısa bir süre içinde de hastalık diğer insanlara bulaşıyor ve böylece toplu ölümler gözlemleniyordu. Ölümlerin birçoğu bu şekilde gerçekleşti. Öte yandan hastalıktan duyulan korku aynı anda insanların yalnız bırakılmasına da yol açtı. Bu nedenle çok sayıda ev boşalmıştı. Bir de cesur olanlar vardı. Bunlar hiçbir şey umursamadan dostlarının evine giderek yardımcı olmaya çalışıyorlar fakat arkadaşlarıyla aynı sonu paylaşıyorlardı. Evlerin içindeki insanlar da artık hastaları dinlemekten bıkmışlardı. Sadece hastalığa yakalanıp onu yenmiş olanlar hastalara acıyarak davranıyordu. Çünkü onlara yeniden bulaşma riski yoktu. Hatta iş öyle bir duruma gelmişti ki o sıralar hastalıktan kurtulmayı başarabilenlerin gelecekte de hiç bir hastalığa yakalanmayacakları inancı yaygınlaşmıştı. Thukydides, ss. 93-94

Kırsal alanda yaşayanların kente göç etmeleri hastalığın boyutunu arttırmıştı. Çünkü buralarda hastalık daha da yaygındı. Havanın çok sıcak olduğu yaz aylarında insanlar evlerinde berbat bir şekilde ölmekteydiler. Ölülerin cesetleri üst üste yığılıyordu. Ölmek üzere olan insanların, kuyuların etrafında susuzluklarına bir çare bulmak üzere üşüttükleri görülüyordu. Tapınaklarda ölenlerin cesetleri hiç kimse tarafından kaldırılmıyordu. Salgın öylesine yayılmıştı ki insanların tanrısal ve kutsal şeylere karşı olan saygılarında azalma meydana gelmişti. Mezarlar ve cenaze törenleriyle ilgili gelenekler ortadan kalkmaya başladı. İnsanlar rastgele bir şekilde gömülmeye başlandılar. Mezarlara gereken eşyalar bile konulmaz olmuştu. Kimileri alelacele ölülerin yakılması için cesetleri yığıyorlar, kimileri de ölüleri bunların üzerine atıp hemen olay yerinden uzaklaşıyorlardı. Thukydides, s. 94

Hastalardaki belirtiler değişmekle beraber ortak noktalar bunlardı. İnsanlar bilindik başka hastalıklara yakalanmıyorlardı. Yakalananlar da kısa zaman içinde veba oluyorlardı. İnsanlar dikkat edilmezse ya da aşırı derece dikkatli davranılırsa ölüyorlardı. İlaçların da faydası görülmemişti. Bir şeye iyi gelen ilaç başka bir şeye kötü geliyordu. Zayıf ya da şişman farketmeksizin herkes bu hastalıktan etkilendi. Hangi tedavi yöntemleri uygulanırsa uygulansın çare bulunamıyordu. En kötüsü de hastalığa yakalanan insanların tüm umutlarını kaybetmeleriydi. Kısa bir süre içinde de hastalık diğer insanlara bulaşıyor ve böylece toplu ölümler gözlemleniyordu. Ölümlerin birçoğu bu şekilde gerçekleşti. Öte yandan hastalıktan duyulan korku aynı anda insanların yalnız bırakılmasına da yol açtı. Bu nedenle çok sayıda ev boşalmıştı. Bir de cesur olanlar vardı. Bunlar hiçbir şey umursamadan dostlarının evine giderek yardımcı olmaya çalışıyorlar fakat arkadaşlarıyla aynı sonu paylaşıyorlardı. Evlerin içindeki insanlar da artık hastaları dinlemekten bıkmışlardı. Sadece hastalığa yakalanıp onu yenmiş olanlar hastalara acıyarak davranıyordu. Çünkü onlara yeniden bulaşma riski yoktu. Hatta iş öyle bir duruma gelmişti ki o sıralar hastalıktan kurtulmayı başarabilenlerin gelecekte de hiç bir hastalığa yakalanmayacakları inancı yaygınlaşmıştı. Thukydides, ss. 93-94

Kırsal alanda yaşayanların kente göç etmeleri hastalığın boyutunu arttırmıştı. Çünkü buralarda hastalık daha da yaygındı. Havanın çok sıcak olduğu yaz aylarında insanlar evlerinde berbat bir şekilde ölmekteydiler. Ölülerin cesetleri üst üste yığılıyordu. Ölmek üzere olan insanların, kuyuların etrafında susuzluklarına bir çare bulmak üzere üşüttükleri görülüyordu. Tapınaklarda ölenlerin cesetleri hiç kimse tarafından kaldırılmıyordu. Salgın öylesine yayılmıştı ki insanların tanrısal ve kutsal şeylere karşı olan saygılarında azalma meydana gelmişti. Mezarlar ve cenaze törenleriyle ilgili gelenekler ortadan kalkmaya başladı. İnsanlar rastgele bir şekilde gömülmeye başlandılar. Mezarlara gereken eşyalar bile konulmaz olmuştu. Kimileri alelacele ölülerin yakılması için cesetleri yığıyorlar, kimileri de ölüleri bunların üzerine atıp hemen olay yerinden uzaklaşıyorlardı. Thukydides, s. 94

Hastalığın yaygınlaşması kentte başka bazı sorunların da ortaya çıkmasına neden oldu. Örneğin, kısa bir süre önce ölen zenginlerin mallarından yararlanan bazı fakirlerin zenginleştikleri görüldü. Zenginleşen insanlar da başka zevklerin ve kazanç kapılarının peşinden gitmeye başladılar. İnsanlar artık ahlaklı bir yaşam sürdürmek istemiyorlardı. Çünkü ne kadar süre yaşayacakları belli değildi. Böylece insanların hoşlarına gidecek her şeye ulaşma yolları faydalı bir şey olarak görülmeye başlandı. Artık insanlar tanrılardan da korkmaz olmuşlardı. Çünkü dindar olanlar da olmayanlar da salgından nasibini almışlardı. Suç işleyenlerin yaptıklarının hesabını verecekleri kadar uzun bir süre hayatta kalamayacaklarına inanılıyordu. İnsanlar yargı kararlarını önemsemeksizin sadece içinde bulundukları anın tadını çıkarmaya çalışıyorlardı. Thukydides, s. 94

Atinalılar böyle büyük bir felaketle karşılaşmamışlardı. Kent içinde salgın, dışında ise toprakların yakılıp yıkılması söz konusuydu. Bu arada yaşlıların eskiden duydukları bir kehanet akla geldi: ''Dor savaşıyla beraber veba da gelecek.'' Bunu hatırlatanlara karşı çıkanlar da oldu. Çünkü kehanette sözü edilen şeyin veba değil kıtlık olduğunu belirtiyorlardı. Ancak salgının da etkisiyle kehanet veba olarak yorumlandı. Çünkü insanlar duydukları şeylerle yaşadıkları şeyleri örtüştürmek istiyorlardı. Sanırım bu sırada kıtlık yaşansaydı, kehanet de kıtlık olarak yorumlanırdı. Bu kehanetten söz edenler aynı zamanda Spartalılar için yapılan kehanetten de bahsetmekteydiler. Tanrı kendilerine Spartalılar büyük bir istekle savaşırlarsa onlara yardım edeceğini belirtmişti. Doğal olarak bu kehanet doğru bulunmaya başlanmıştı. Çünkü Peloponnesoslular salgından etkilenmemişlerdi. Şu ana kadar veba salgınından en çok etkilenen yer Atina ve ülkenin en kalabalık yerleriydi. Veba üzerine bu kadar yeterli. Thukydides, ss. 94-95

Kaynak: Thukydides, Peloponnesos Savaşları, Çev. Furkan Akderin, Belge Yayınları, 3. Baskı, Nisan 2019, İstanbul, ss. 91-95

* * * * * * * * * * * *

Bulaşıcı Hastalıkların Nedeni - Lucretius *

Anlatalım sayrılıkların nedenlerini, açıklayalım,

Budur dileğim. Nedendir bu salgınlar kişi soyuna,

Hayvan sürülerine ölüm saçan, yıkım getiren.

ilkin, birçok öğe vardır yukarda değindiğim,

Bize canlılık veren. Ölüm getirir birçoğu da,

Sağlığı bozar, uçar öteye beriye, rastgele toplanır

Bunlar, sonra yayılırlar ortalığa, havaya.

Sayrılık getiren bir ortam oluşur havada.

Tüm bu salgınlar, bulaşıcılar dıştan gelir,

Sislerde, bulutlarda olduğu gibi, ağar göğe,

Bunlar bir yandan çıkar yerden yağmurlar toprağa

İşleyince, bir yandan da güneş sıcağından

Isınan kokmuş nesnelerden doğar, yayılır.

Görmez misin, yuvasını bırakan, bize gelen

Bir yabancıya, alışmadığı bir ülkenin suyu,

Sağuğu nasıl dokunur, başka bir etki

Gösterir? Bir ayrılık vardır Britanya havasıyla

Mısır' ınki arasında, evren baltasının böyle

Derine işlediği, Pontus'tan Gades' e değin

Uzayan bir uçurum açtığı, insan soyunda

Kara-yanık yüzlülerin yaşadığı yerde. Evren

Dört bölümdür birbirinden ayrı göksel

Yörüngelere, esen yellere göre. Kişiler (s. 316)

Renklerinden, dış görünüşten dolayı ayrılır,

Ulusların ayrılıkları da böyledir, kan soyundan,

Sayrılıklardan. Fil hastalığı Orta Mısır'da

Nil ırmağı yakınlarında, görülmez yeryüzünün

Başka yörelerinde. Diz ağrısı Attika'da, göz ağrısı

Achaia'da çoktur. Böyledir başka yerlerde de,

Öteki organları çökerten bu hava değişimleri.

Uzun süre etkilerse, rastgele, hava akımı bizi,

Yıpratıcı bir durum belirir, yayılır gökte

Bulutlar gibi, sisler gibi yavaşça ortalığa,

Bir değişme, karışıklık doğurur, gördüğümüz

Gibi; bizim ülkemize varınca değişir durum,

Bulaşır bize de salgınlar, dolar içimize

Hızla, baskın gelir, ya sularda, ya yaban

Yemişlerinde yuvalanır, ya kişisel besinlerde,

Ya hayvan yeminde yerleşir, sayrılık taşıyan

Uygun nesneler bekler, çıkar havaya, soluk

Aldığımızda, ağulu salgının bulunduğu, yellerden

Yutarız bilmeden salgın taşıyanları, solunandan,

Benzer bir yolla bulaşır sığırlara salgın, kırar

Geçirir bütün yünlü hayvanları. Önemsizdir

Bizim, salgın bölgesine girip girmememiz, ülkenin

Havasına direnecek bir örtüye bürünmemiz.

Doğa, kendince, getirir bir ülkeye yıkımı,

Çökmüş, bozulmuşsa, çetin işler açar başımıza

Alışmadığımız, yeni bir yıkıma sürükler bizi. s. 317

Atina'da Salgın

Böyle bir sayrılık, ölüm getiren yumurcak

Salgını, "veba'', yelle çevirmiş Cecrop ülkesini

Bir ölüm tarlasına; çöle döndürmüş yolları,

Ilgarlamış kentte oturanları; Mısır ülkesinden

Çıkmıştı böyle, salgın, yayılmıştı denizlere,

Göklere, yok etmiş tüm Pandion'da yaşayanları.

Yığılmış ölülerle, doldurdu ortalığı bu salgın.

ilkin, hasta ağır bir yanma sezmiş, kanlanmış

Gözler, kara kan gelmiş boğazdan, içerlerden,

Daralmış soluk alma, tıkanmış gırtlaklar,

Kapanmış ses yolları, tinin sözcüsü dil

Kan içinde, kesmiş gücünü salgın; kaskatı,

Devingen salgın, sayrılık özleri girmiş göğüse

Boğazdan, titretir korkudan hastanın yüreğini,

Sarartır, soldurur; sarsılır dirimin tüm düzeni,

Karışınca ağızdan çıkan soluk havaya, benzer

Çürümüş leşten yayılan kokuya. Yitirir

Gövde gibi tin de gücünü, sezilir ölünün

Önceden basıldığı katı eşiğine. Doğar korku,

Yakınmalı, ağrılardan, karışır iniltiler çığlıklara,

Bitmez hıçkırıklar gece gündüz, sık bozulur

Sinirler bu tükenmez boğuşmadan, tutmaz el ayak,

Tükenir bitkinlik içinde gövdenin bütün gücü.

Duymazdı yükselen sıcaklığı, ayırt edemezdi

Gövdesinde hastalar, dıştan ısınıyormuş gibi,

Gelirdi onlara; ılık bir duyum sezilir

El değince gövdeye daha önceden, oysa yanıp

Kızarınaktadır ağır ağır ateşler içinde

Gövde tümden, "kutsal ateş" yayılmış gibi

Ele kola. Yanar baştan aşağı Kişinin içi,

İşler kemiklere değin yanma, yalımlar varmış

Gibi yanar, tutuşur kursak, içinde işe yaramaz. (s. 318)

İncecik, yumuşak, yeğnik giysiler, serinliğe,

Esen yele yönelmişken bütün çabalar, didinmeler.

Gömülmüş kimi buz gibi dalgalarına ırmağın,

Yumurcaktan yanan elini, ayağını batırmış suya

Çıplak, ağzını açıp dalanlar olmuş suyun

Dibine, durmak bilmiyordu kavuran susuzluk

Suyun içine batmakla, çokları gibi başını

Çeşmeye sokmakla, birkaç damlaymış gibiydi

Sanırsın birkaç kova su, dindirmezdi acıyı.

Bitkin düşüyordu yere gövdeler, dili dönmezdi

Hekimlerin, gizlerlerdi korkularını, gittikçe

Gözleri dönen, yanan, kızaran, uykusuz, kaskatı,

Uzaklara dalan gözlerine baktıkça sayrıların.

Başka çok belirtiler görülmüş ölümden:

Gitmiş bilinç korkudan, üzüntüden kararan

Bir alın, azgın, kızgın bakışlar gözlerden

Dökülen, bir hırçın uğultu, kulaklarda vınlama,

Uçuşan bir soluk, sonra yeniden derin, ağır

Bir yelin akışı, bol terlemeler, damlalar

Dökülür boyundan aşağı inci gibi, biraz

Tuzlu, ince, safran boyası bir tükürüktür gelen,

Binbir güçlükle soluk alan gırtlaktan, kısılmış

Ciğerlerden, ellerde titreme, organlarında sarsılma,

Ayaklarda ilik ilik, durmayan bir sallamı,

Böyle ermektedir sona. Sivrilir ucu, düşer

Burun, oyuklaşır uykulu gözler, çöker içeri

Ağız, katılaşır yüz, gerilir alın derisi.

Uzun sürmez ölmek üzereyken katılaşma gövdede.

Geçer yaşamdan çokluk, güneş ışıyan ışıldağını

Sekiz kez kaldırıp dokuzuncuya geçerken. Kurtulan (s. 319)

Bir kişi nasılsa ölüm yazgısından, sonradan

Yutmuş onu da korkunç bir çıban, eritmiş

Onu oturduğu kara boyalı koltukta, onun

İçin de gerekliymiş ölüm. Olmaz böyle

Seyrek görülen güçte bir baş ağrısıyla ölüm,

Burundan oluk gibi boşalan öldürücü kanla

Tükenir çabası gövdenin, yığılır yere hasta,

Kim kurtulursa, gerçekten, irinli, bol kan

Akışından, ölümden mutlulukla, ya sinirlerinde,

Elinde, ayağında, ya da kemiklerinde bozukluk

Kalır. Bozar döl organlarını da yumurcak, ister

Kimi ölüm kapısında, sancıyan korkuyla bıçakla

Kesilmesini bir yanının yaşamak için, yaşar

Kimileri elsiz, ayaksız, gözünün ışığı

Gitmiş, böyle korkunç ürpermeler sarmış kişiyi

Ölümün eşiğinde, kimi yitirmiş geçmişi, belleği,

Bilmez kendini, anımsayamaz kendi geçmişinden

Bir olay bile, yığılmış üstüste ölüler, gömülen

Yok, kuşlar, kurtlar didiklemiş, taşımış uzaklara,

Bir de koku çıkar iğrenç, kimi ölür rastgele,

Kimi kalır bir kıyıda, yiter, gelir geçen

Korkulu günde, bir kuş konar başına yavaşça,

Çalılar arasında pis böcekler, böyle sayrılanır,

Ölür kimi de. Kiminin bekçisidir başında köpekler,

Her yanda koklarlar ölülerin üstünden esen

Havayı, yürekler acısı, öldürücü bir ağu

Bulaşır onlardan yaşama, yok koruyucusu ilaç

Onları, birine tüm koşullar altında yaşam

Soluğu aldıran gücü verecek, göğe baktıracak, yok. (s. 320)

Kimine öldüren bir ağu olmuş, ne varsa,

Ölüm getirmiş kimine de, çok daha acı bir olay

Geçmiş bunların hepsinden, göz kulak kesilmiş

Halk bu salgına karşı, yakınmalı bir durum,

Ölmüş sayardı kendini kim olsa, yok yaşam umudu,

Yürek acıları içinde beklerken sonunu duman

Gibi uçardı can, korkunç salgın tohumları

Yayılmış sürelerce, birinden ötekine tümden.

Yünlü hayvanlarda olduğu gibi, boynuzlularda da

Ölü üstüne ölü, kaçınırdı ölüm korkusu nedeniyle

Evde, yaşamak isteyen yatağa düşene bakmaktan,

Sayrıya yaklaşmaktan. Bu yüzden bakımsız, kimsesiz,

Yardımsız kalan kurtulamazdı acı sona düşmekten.

Kim elini uzatmış, dokunmuşsa hastaya, ün kazanmış

Emeği, çabasıyla, yardım etmişse kıvrananlara

Sürüklenmiş ölüme, ele, ayağa değince. Yarışırca

Ölü taşırdı arabalar gömmek için, atalardan

Kalan geleneklere uymadan. Gömerdi halk kemiklerini

Ölülerin; böyle yarışırca gömüldü ölenler, yaşlı

Gözler, üzüntüler, evlere yorgun dönmeler, yatağa

Uzanmalar acılar, çırpınışlar içinde, kimse kalmamış

Bu korkunç yılda, ölümden, acıdan, sayrılıktan uzak. (s. 321)

Ölmüş koyunları güden de, sığırları otlatan da,

Tüm gücüyle sapanı toprağa daldıran da. Üstüste

Yığılmış gövdeler duldalarda, ölüm kıvranışı,

Sayrılık acısı yüzünden, yıkılmış. Çocukların

Üstüne gömülmüş analar babalar çokluk Görülürdü

Ötede beride anasının babasının göğsüne yatmış,

Son soluğunu vermiş oğlancıklar. Azalmamış

Bu yürek doğrayan acılar, kırlardan kentlere

Yığınla akan kimselerle sayrılaştıran özler

Bütün yörelerden taşındılar, evleri, toplantı

Yerlerini doldurdular. Yükselmiş kokan ölüler

Dağ gibi, sayısız ölü kaplamış yolları, atılmış,

Fırlamış, yuvarlanmış, öteye beriye,

Yürümüşler susuzluktan kurumuş çeşmelere, yine de

Kurtaramamış onları, tüm çabayla içmek istedikleri

Sular. Pek çok ölü görülürdü yollarda, alanlarda,

Halkın severek toplandığı yerlerde. Kesilmiş

Elden ayaktan, yarı ölü, bitmiş tükenmiş paçavralar

İçinde kaskatı, korkunç çamurlara batmış, ölmüş,

Sümüksü bir örtü kaplamış derileri, kemikleri,

Pislikten, irinli çıbanlara, çamura batmış gövdeler.

Doldurmuş tanrıların kutsal tapınaklarını ölüm

Yığın yığın ölülerle, tüm tapınaklar dolu ülkede,

Ölenlerin kalıntılarıyla. Sonradan göçmenler gelmiş (s. 322)

Yerleşmiş bu yalılarda, bu kırlarda. Yalnızca pek

Önem vermemişler dine, günün bir üzüntüsüydü bu.

Geri kalıyordu kentte ölü gömme işleri de,

Uyulmuyordu geleneklere, bırakılmıştı hepsi,

Önceden halk yapardı bunları, gömerdi ölüleri.

Şaşırmış korkudan halk, kaçışır, saklanırdı

Korkudan, üzüntüden, acıdan, ölmüş gibi olurdu.

Korkunç, acıklı eşler de olurdu, yükselirdi

Çığlıklar koyarken odun yığınlarının üstüne

Ölüleri, yakınlardan, tanıdıklardan, eşten, kardeşten,

Yakılırken ateşlikte ölüler, bir çekişme ölüm

Ölü üstüne, tabuttan ateşe sürülürken. s. 323

* Titus Lucretius Carus was a Roman poet and philosopher. Born: 94 BC, Pompeii, died mid to late 50s BC.

Kaynak: Lucretus Carus, Doğanın Evrimi, Çev. Turan Erdem, Arya Yayıncılık, 1. Baskı 2011, İstanbul

 * * * * * * * * * * * *

M.S. 1348 yılında, İtalya'nın ünlü kentlerinin en soylusu Floransa’da, ölüm saçan bir veba salgını baş gösterdi. İster yıldızların etkisiyle ortaya çıkmış olsun, ister insanların işledikleri suçlar nedeniyle Tanrı tarafından gönderilmiş olsun, veba birkaç yıl önce doğu ülkelerinde görülmüş, çok sayıda can kaybına yol açmıştı.Daha sonra durmadan yayılarak Batı'ya ulaştı. Koruyucu önlemler etkisiz kaldı. Özel görevliler kentin çöplerini temizlediler. Hastaların kentten içeri girmeleri yasaklandı. Sağlık önlemleri arttırıldı. Ayinlerde bir kez değil, belki bin kez aman dilendi. Sofular Tanrı’ya yakardılar. Hiçbiri işe yaramadı. Sözünü ettiğim yılın baharının ilk günlerinde, amansız hastalık birden korkunç etkisini göstermeye başladı. Boccaccio, s. 26

Doğuda, hastanın burnundan kan gelmesi, ölümün kaçınılmazlığının belirtisi sayılıyordu. Bizde ise, salgının başlangıcında erkeklerde de, kadınlarda da kasıkta, koltuk altlarında yumrular ortaya çıkıyordu; kimisi elma, kimisi yumurta büyüklüğüne ulaşıyor, kimisi daha iri, kimisi daha ufak oluyordu. Halk dilinde hıyarcık deniyordu bunlara. Önce ortaya çıktıkları yerden sonra ölüm tohumları ekmek için vücudun her yerine yayılıyorlardı. Daha sonra, hastalığın belirtisi kara ya da mor lekelere dönüşüyor, lekeler kollarda, bacaklarda, vücudun başka yerlerinde görülüyor, kimi kez iri, aralıklı, kimi kez küçük, yanyana oluyorlardı. Hıyarcığın kaçınılmaz bir ölüm belirtisi olması gibi, leke de taşıyıcı için aynı anlama geliyordu. İyileşme bir yana, biraz düzelme sağlayan hiçbir ilaç, hiçbir çare yoktu. Belki hastalığın yapısı engeldi buna. Belki de hekimler bilgisizdi (diplomalıların yanısıra, hiçbir tıp bilgisi edinmeden hekimlik yapan kadınların, erkeklerin sayısında büyük artış olmuştu). Bilgileri hastalığın kökenine inmeye, gerekli ilaçları bulmaya yetmiyordu. İyileşebilen hasta yok gibiydi, sözünü ettiğim belirtilerin ortaya çıkmasını izleyen üç gün içinde hasta ölüyordu. Hastaya göre, ölüm daha erken ya da daha geç olabiliyordu; genellikle ateş görülmüyor, başka belirti ortaya çıkmıyordu. Boccaccio, ss. 26-27

Hastalar gün boyunca hastalığı sağlıklı insanlara bulaştırdıklarından, salgın hızla yayılıyordu; tıpkı yanı başındaki kuru, yağlı nesnelerle beslenen bir ateş gibi. Hastalık yalnızca hastaların sağlıklı kişilerle konuşmaları, birarada olmaları sonucunda onlara da bulaşıp ölmelerine yol açarak yayılmıyordu; hastaların giysilerine, elledikleri, kullandıkları nesnelere dokunmanın da hastalığı yaydığı anlaşılıyordu. Şimdi söyleyeceklerime şaşacaksınız. Eğer birçokları gibi gözlerimle görmüş, sözüne güvenilir kişilerden duymuş olmasam, ben de zor inanır, hele yazmaya hiç kalkışmazdım. Sözünü ettiğim bulaşıcı hastalık, öyle doğal bir biçimde yayılıyordu ki, bulaşma yalnız insandan insana olmuyor, sık sık şaşırtıcı bir olayla karşılaşılıyordu. Bir vebalının, ya da vebadan ölen birinin eşyalarına insan türünün dışında bir canlı değecek olsa, hastalığı kapmakla kalmıyor, kısa süre içinde ölüp gidiyordu. Daha önce dediğim gibi, bakın bir gün gözlerimle neye tanık oldum. Bulaşıcı hastalıktan ölen bir garibin yırtık pırtık giysilerini sokağa atmışlardı. Giysilerin yanına gelen iki domuz, alışkanlıkları uyarınca, önce tırmaladılar giysileri, sonra dişleyip burunlarını sürttüler. Hemen ardından da zehirlenmiş gibi sendelediler, ölü olarak yığıldılar uğursuz giysilerin üstüne. Boccaccio, s. 27

Bu olay olsun, aynı türden benzer ya da daha beter olaylar olsun, sağ kalanlarda değişik korkulara, kaygılara yol açıyordu. Herkes aynı çirkin davranışı benimsiyor, hastalardan, eşyalardan uzak duruluyordu. Böyle davranınca, yaşamın güvence altına alındığına inanılıyordu. Boccaccio, ss. 27-28

Böylesine büyük bir tehlikeye karşı koyabilmek için, düzenli yaşamak, her türlü aşırılıktan kaçınmak gerektiğini öne sürenler oluyordu. Bunlar biraraya gelip, başkalarıyla ilişkilerini kesiyorlardı. İçinde hiç hasta bulunmayan, daha rahat yaşanabilecek evlere kapanıyor, lezzetli yemekler yiyor, iyi şaraplar içiyor, eğlencenin her türlüsünden kaçınıyorlardı; kimsenin kendileriyle konuşmasına izin vermiyor, ölüm ve hastalık konusunda dışarıdan gelebilecek haberlere kulaklarını tıkıyor, müzik dinlemekle, ellerinin altında ne varsa onunla yetiniyorlardı. Boccaccio, s. 28

Kimileri ise tam tersini yapıyordu bunların. Kendini içkiye, eğlenceye vermenin, şarkı söyleyip sokaklarda avarelik etmenin, canlarının istediği her şeyi yapmanın, olup bitenleri alaya almanın böyle bir yıkıma karşı en iyi çare olduğuna inanıyorlardı. Dediklerini uygulamak için de, gece demeden, gündüz demeden meyhane meyhane dolaşıyor, içip içip sızarak kendilerini avutuyorlardı. İnsanlar yaşamak umudunu yitiriyordu, canından da, malından mülkünden de bezmeyen kalmamıştı. Evlerin çoğu sahipsizdi; buralara yerleşen yabancılar eve sahip çıkıyor, onlar da ellerinden geldiğince hastalıktan kaçıyorlardı. Kenti saran bunca acı, bunca sıkıntı karşısında Tanrı’nın yasalarının da, insanların koydukları yasaların da geçerliği kalmamıştı. Yasaları koyanlar, uygulayanlar, tıpkı öteki insanlar gibi ölmüşler, hastalığın pençesine düşmüşler ya da yardımcısız kaldıkları için çalışamaz duruma gelmişlerdi. Bu nedenle herkes her aklına geleni yapabiliyordu. Boccaccio, s. 28

Değindiğim iki yaşama biçiminin yanısıra, birçok kişi de ortalama bir yol tutturmuştu. Bunlar, ilk yöntemi seçenler gibi boğazlarına düşkün olmuyor, ikinci yöntemi seçenler gibi aşırı içki içmiyorlardı. Gerektiği kadar yiyip içiyor, evlerine kapanacak yerde çıkıp dolaşıyorlardı. Ellerinde çiçekler, kokulu otlar, çeşitli baharat oluyordu. Bu bitkileri sık sık burunlarına götürüp kokluyorlardı. Cesetler, hastalar, ilaçlar pis kokularıyla havayı kirlettikleri için, koku solumanın beyni korumanın en iyi yolu olduğuna inanıyorlardı. Kimileri de daha kesin kararlar alıyor, vebadan kaçınmanın en iyi ilacının kaçıp gitmek olduğunu söylüyorlardı. Bu görüşü benimseyenler kendi canlarından başka bir şeyi umursamıyorlardı; bir sürü kadın erkek, kenti, akrabalarını, mallarını mülklerini terk edip başka yerlere, en azından Floransa dolaylarına gidiyordu. Günah işleyen insanları veba ile cezalandıran Tanrı’nın öfkesinin gittikleri yere ulaşamayacağına, yalnızca kentin surları içinde kalanları etkileyeceğine inanıyorlardı. Kentte kalmanın ölümü göze almak anlamına geldiği konusunda başkalarını uyarmaktan kaçınıyorlardı. Boccaccio, ss. 28-29

Bu yollardan birini seçmek ölümden kurtulmak anlamına gelmiyordu. Hangi yolu seçerlerse seçsinler, nerede bulunurlarsa bulunsunlar, daha önce sağlıklı olanların çoğu hastalığa yakalanıyor, yazgısıyla başbaşa kalarak eriyip gidiyordu. Herkes birbirinden kaçıyor, komşu komşuya sırt çeviriyordu. Akrabalar görüşmüyor, birbirlerinden uzak duruyorlardı. Salgın, erkeklerin, kadınların yüreklerine öyle bir korku salmıştı ki, erkek kardeş erkek kardeşten, amca yeğenden, kız kardeş erkek kardeşten, dahası koca karısından kaçar olmuştu. En önemlisi, belki inanmayacaksınız, analar babalar çocukları sanki kendilerinin değilmiş gibi davranıyor, onları görmeye gitmiyor, yardım ellerini uzatmıyorlardı. Bu nedenle erkekli kadınlı birçok hasta, yalnızca dostlarının (eğer dostları kalmışsa) sevecenliğinden, hizmetçilerinin açgözlülüğünden başka bir dayanağa sahip olamıyordu. Hizmetçi ücretleri çok yüksekti ama, yine de adam bulmak zordu. Bulunabilenler kaba saba, çoğu kez elinden iş gelmeyen, işini bilmeyen kadınlar ve erkeklerdi. Bütün yaptıkları hastaya istediği şeyleri vermek, bir de son nefesinde yanıbaşında bulunmaktı. Aldıkları ücret yüksekti ama, karşılaştıkları tehlike de yüksekti. Komşular, akrabalar, dostlar hastalardan kaçtığı, hizmetçi bulmak zorlaştığı için, daha önce olmayan yeni bir uygulama çıkmıştı ortaya. Hastalanan bir kadın güzel de, soylu da olsa, yanında hizmet eden erkek yaşlı da olsa, genç de olsa, hastalığı gerektirdiğinde sanki karşısında bir kadın varmış gibi, hiç çekinmeden vücudunun her yerini gösterebiliyordu ona. Ama bu davranış, iyileşen hastaların namus anlayışında gevşemeye yol açabiliyordu. Öte yandan, yardım edilse iyileşebilecek birçok kişi, kendi başına bırakıldığı için ölüp gidiyordu. Hastalar gerekli bakımdan yoksun kaldıkları, salgın da yayılmayı sürdürdüğü için, gece olsun gündüz olsun, insanlar durmadan ölüyor, ölü sayısının yüksekliğini duymak, hele ölümlere tanık olmak geride kalanları şaşırtıyordu. Zorunluklar, sağ kalanları daha önce kentte geçerli geleneklerle çelişen davranışlar benimsemeye yöneltiyordu. Boccaccio, ss. 29-30

Gelenektir, ölenin kadın akrabaları, kadın komşuları ölü evinde toplanıp, ölenin akrabalarıyla birlikte ağlaşırlar. Evin önünde de ölenin yakınları, komşuları, mahalleli toplanır. Ölenin toplumsal konumuna göre din adamları da katılır onlara. Ölenle aynı toplumsal konumdaki insanlar tabutu omuzlarına alırlar, cenaze alayı mumlar, ilahiler eşliğinde, ölenin ölmeden önce seçtiği kiliseye doğru yola çıkar. Salgının yoğunluğu artınca, bu gelenek büyük ölçüde bir yana bırakıldı. Yeni bir uygulama aldı yerini. Birçok kişinin, ölürken yanında çok sayıda kadın olmuyordu. Çoğu insan, tek başına bu dünyadan göçüyordu. Yakınlarının yürek parçalayan çığlıklarından, acılı gözyaşlarından yoksun kalmayanların sayısı çok azdı. Bunların yerini kahkaha, şaka, eğlence almıştı. Can derdine düşen kadınlar, özveriyi bir kenara bırakıp kolayca ayak uydurmuşlardı bu yeni geleneğe. Cenazenin kiliseye götürülmesine eşlik eden komşu sayısının onu, on ikiyi bulması az rastlanan bir olaydı. Üstelik saygın, kentsoylu kişiler de değildi cenazeyi taşıyanlar; kendilerine cenazeci adını yakıştıran, parayla tutulmuş, toplumun en alt kesiminden, ne idiği belirsiz mezar kazıcılarıydı. Tabutu omuzlayıp, ölenin ölmeden önce belirlediği kilise yerine, çoğu kez en yakın kiliseye götürüyorlardı koşar adımlarla. Önden üç, dört papaz çömezi gidiyor, bunların elinde kimi kez ufacık mumlar oluyor, kimi kez ise hiç mum olmuyordu. Papaz çömezleri uzun uzadıya ayin yapmak zahmetine girmiyor, mezar kazıcıların yardımıyla, tabutu buldukları ilk boş mezara yerleştiriyorlardı. Boccaccio, ss. 30-31

Ayak takımı olsun, orta sınıfın büyük bir bölümü olsun, acınacak yoksunluklar içindeydi. Yoksulluk ya da umut, bu insanların çoğunu eve kapatmıştı. Yanıbaşlarında her gün binlerce kişi hastalığa yakalanıyordu. Yardım eden, bakan olmadığı için de göz göre göre ölüyordu hepsi. Kimisi, gündüz ya da gece vakti sokakta veriyordu son soluğunu. Çoğunluk ise evinde ölüyordu. Kokuşan bedenlerin iğrenç kokusu, önce komşulara ulaştırıyordu ölüm haberini. Ölenlerin cesetleri taşıyordu her yandan. Boccaccio, s. 31

Ölene besledikleri sevgiden çok, cesetlerin kokmasının yol açtığı büyük tehlikeyi önlemek için, komşular hemen harekete geçiyorlardı. Bulabilirlerse taşıyıcıların da yardımıyla, ölüyü evden çıkartıp kapının önüne koyuyorlardı. Özellikle sabahları sokağa çıkanlar, bir yığın ölüyle karşılaşıyorlardı. Daha sonra tabut getiriliyordu. Tabut bulunamayacak olursa, ceset bir tahtanın üstüne yerleştiriliyordu. Çoğu kez, aynı tabuta iki üç ceset koyuluyordu. Karı kocanın, iki üç kardeşin, baba oğulun, iki akrabanın aynı tabuta koyulduğu çok oluyordu. Ellerinde haçlarıyla yürüyen iki papazın ardından, taşıyıcılar kim bilir kaç kez üç, dört tabut birden götürmüşlerdi. Bir cenaze gömeceklerini sanan papazlar, altı, sekiz, kimi kez de daha fazla cenaze gömmek zorunda kalıyorlardı. Üstelik ölüler gözyaşı, mum, cenaze alayı gibi saygı gösterilerinden de yoksun bırakılıyordu. Tersine, ölüm öyle sıradan bir olay olmuştu ki, ölenlere bugün keçi leşlerine gösterilen saygı bile gösterilmiyordu. Yaşamın olağan akışı içinde karşılaşılan ufak tefek mutsuzluklar ölümün kaçınılmazlığını bilge kişilere bile benimsetemezken, karşılaşılan yıkımın büyüklüğü, herkesin acımasız ölüme boyun eğmesini sağlamıştı. Boccaccio, ss. 31-32

Yukarıda sözünü ettiğim cesetler, günün hemen her saatinde kiliselere taşınıyor, geleneklere uyup her ölüye ayrı bir yer verilecek olursa, mezar sıkıntısı çıkıyordu ortaya. Mezarlar dolduğu için, kiliselerin yanındaki mezarlıklarda derin çukurlar kazılıyor, yüzlerce ölü birarada gömülüyordu. Ölüler, gemi ambarlarındaki mallar gibi kat kat istif ediliyor, sonra biraz toprak atılarak çukurun üstü örtülüyordu. Boccaccio, s. 32

Kentin başına gelenlerin daha fazla ayrıntısına girmeyip, o korkunç dönemin çevredeki köyleri de bağışlamadığını eklemekle yetineceğim. Surlarla çevrili kasabalar, küçük bir kent görünümündeydi. Ovalara dağılmış köylerde ne ilaç vardı, ne bakıcı. Yoksul köylülerle aileleri, gece gündüz demeden evde, sokakta, tarlada düşüp ölüyorlardı; ama insan gibi değil, hayvan gibi. Köylüler de kentliler gibi tam bir umursamazlığa gömülmüşlerdi; mallarını, işlerini önemsemiyor, sanki her yeni günün ölümü getirmesini bekliyorlardı. Toprağın, hayvanların, o güne dek harcadıkları emeğin daha iyi ürün vermesini amaçlayacak yerde, ellerinin altında ne varsa tüketiyorlardı. Öte yandan sığırlar, eşekler, koyunlar, keçiler, tavuklar, dahası insanın en sadık dostu köpekler ortada kalmış, buğdayları biçilmemiş, kaldırılmamış tarlalarda başıboş dolaşıyorlardı. Hayvanların çoğu sanki aklı varmış gibi davranıyordu. Gün boyunca otluyor, akşam da başlarında çoban olmadan ahıra dönüyorlardı. Boccaccio, ss. 32-33

Köyleri bırakıp yine kente dönelim biz. Tanrı’nın, belki de bir ölçüde insanların öfkesi öyle güçlü esmiş, Mart ile Temmuz arasında salgın öyle güçlü bastırmış, bir sürü hasta öyle yetersiz bakım görmüş ya da hasta olmayanları ürküttükleri için, kendi başlarına bırakılmıştı ki, Floransa kentinin surları içinde ölenlerin sayısı en azından yüz bini bulmuştu. Salgından önce, kentte bu kadar insan yaşadığı kimin aklına gelirdi? Kadınlı erkekli ailelerin yaşadığı kim bilir kaç koca saray, kaç güzel konak, kaç soylu ev boşalmış, tek bir uşaktan bile yoksun kalmıştı. Kim bilir ne ünlü aileler, ne büyük topraklar, ne değerli servetler yasal mirasçısız kalmıştı. Galenos, Hipokrates ya da Eskulapius’un bile sapasağlam diyecekleri kim bilir kaç kişi sabah kahvaltısını ailesi, eşi dostu ile ettikten sonra, akşam bastırdığında, öteki dünyada atalarıyla birlikte sofraya oturmuştu. Boccaccio, s. 33

Kaynak: Giovanni Boccaccio, Decameron, I. Cilt, Çev. Rekin Teksoy, Oğlak Yayıncılık, 4. Baskı, 2002, İstanbul, ss. 26-33